Μία από τις σημαντικότερες, αλλά συνάμα πιο παραγνωρισμένες, κινητήριες δυνάμεις της Ιστορίας δεν είναι άλλη από την ανθρώπινη ανοησία. Η ελλιπής προετοιμασία, τα λάθη, οι εσφαλμένες εκτιμήσεις, οι ατυχείς υπολογισμοί, η απερισκεψία, η επιπολαιότητα, η πνευματική ακαμψία, η εμμονική ιδεοληψία, ο ναρκισσισμός, η παραφορά είναι ορισμένες μόνον από τις πτυχές που μπορούν να συνθέσουν μια συνταγή αποτυχίας, ιδίως όταν συμπίπτουν σε ένα πρόσωπο.
Είναι παρηγορητικός μύθος ότι όλες οι μεγάλες πολιτικές αποφάσεις λαμβάνονται πάντα κατόπιν ενδελεχών αναλύσεων ή ότι αποτελούν κομμάτια ενός καλά επεξεργασμένου σχεδίου. Η αλήθεια (επιβεβαιωμένη πικρά μέσα από πολλά ιστορικά παραδείγματα) είναι ότι δεν υπακούν όλα στο υπόδειγμα του ορθολογισμού, όπου το κόστος και το όφελος (υποτίθεται ότι) σταθμίζονται προσεκτικά και οι ενέργειες δρομολογούνται μόνον όταν το δεύτερο εικάζεται βάσιμα ότι υπερτερεί εμφανώς του πρώτου. Υπάρχει, εξάλλου, και η λογική του παραλόγου, η οποία, όπως δίδαξαν συγγραφείς σαν τον Ευγένιο Ιονέσκο και τον Σάμιουελ Μπέκετ, στο εσωτερικό της μπορεί να έχει μεγάλη συνοχή για εκείνους που την ασπάζονται – η κατάσταση ζορίζεται επικίνδυνα όταν από τη θεατρική σκηνή μεταφερόμαστε σε εκείνη της διεθνούς πολιτικής, όπου τα θύματα και οι απώλειες έχουν πραγματική υπόσταση.
Το πρόβλημα γίνεται ακόμα μεγαλύτερο στις περιπτώσεις που η εξουσία ασκείται με τρόπο αφύσικα συγκεντρωτικό. Οταν, δηλαδή, ένας άνθρωπος (για παράδειγμα, ένας αυτοκράτορας) λαμβάνει (σχεδόν) μόνος του όλες τις μείζονες αποφάσεις, χωρίς να ενδιαφέρεται για τη γνώμη ακόμη και των πλέον ειδικών. Μένει ικανοποιημένος ακούγοντας την ηχώ των δικών του σκέψεων, όπως αναπαράγεται από τους αυστηρά ομοϊδεάτες αυλικούς του. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, οποιαδήποτε αντίρρηση εκλαμβάνεται ως αμφισβήτηση της αυθεντίας του ηγέτη και σχεδόν αναπόφευκτα οδηγεί στον εξοβελισμό εκείνου που την έχει διατυπώσει. Ο μανιχαϊσμός δεν λογίζεται ως απόκλιση ή πνευματική παγίδα (όπως στην πραγματικότητα είναι), αλλά ως απαράβατος και αυταπόδεικτος κανόνας: όποιος δεν είναι μαζί μας είναι εναντίον μας, όποιος δεν συμμερίζεται τις πεποιθήσεις μας είναι αιρετικός (ή ακόμη και προδότης), όποιος δεν ακολουθεί την πορεία μας οδηγείται μοιραία στην (αυτο)καταστροφή.
Δεν υπακούν όλες οι μεγάλες πολιτικές αποφάσεις στο υπόδειγμα του ορθολογισμού, όπου το κόστος και το όφελος σταθμίζονται προσεκτικά και οι ενέργειες δρομολογούνται μόνον όταν το δεύτερο εικάζεται βάσιμα ότι υπερτερεί εμφανώς του πρώτου.
Πόσες πιθανότητες έχει ένα τέτοιο μοντέλο άσκησης διοίκησης (αλλά και αντίληψης του κόσμου) να βρει σημείο ισορροπίας που να το καθιστά λιγότερο χαοτικό και περισσότερο «κανονικοποιημένο»; Τα πάντα είναι πιθανά, αλλά δύσκολα θα μπορούσε ένας ουδέτερος παρατηρητής να εκφραστεί με μεγάλη αισιοδοξία. Η «αλλαγή παραδείγματος» (όπως θα το έθετε ο Τόμας Κουν) προϋποθέτει ότι όσοι λειτουργούν μέσα στο υφιστάμενο πλαίσιο αντιλαμβάνονται κάποια στιγμή ότι το δικό τους «παράδειγμα» (δηλαδή, η δική τους κοσμοθεωρία) δεν επαρκεί για να εξηγήσει τα συμβαίνοντα. Με άλλα λόγια, προϋποθέτει την παραδοχή και μιας δικής τους μεθοδολογικής αστοχίας. Ομως, πώς να συμβεί κάτι τέτοιο όταν ο ιθύνων νους είναι αδύνατον καν να διανοηθεί ότι κάπου υπάρχει λάθος; Στο γνωστό παραμύθι του Χανς Κρίστιαν Αντερσεν, ακόμη και όταν ο αυτοκράτορας μένει γυμνός, δεν διστάζει να εκτεθεί στα μάτια του πλήθους, αφού αρκεί η πίστη του ότι τα ανύπαρκτα ρούχα του είναι καμωμένα από το καλύτερης ποιότητας ύφασμα.
Με τη συμπλήρωση 59 χρόνων από την επέτειο του πραξικοπήματος της 21ης Απριλίου 1967, η σκέψη μου πηγαίνει στον Γιώργο Σεφέρη. Τα Χριστούγεννα του 1968, ευρισκόμενος στο Πανεπιστήμιο του Πρίνστον όπου είχε προσκληθεί προκειμένου να δώσει διαλέξεις, έγραψε ένα μικρό ποίημα, στο οποίο αποδομούσε ένα από τα πιο γνωστά συνθήματα της δικτατορίας των συνταγματαρχών: «Ελλάς· πυρ! Ελλήνων· πυρ! Χριστιανών· πυρ! / Τρεις λέξεις νεκρές. Γιατί τις σκοτώσατε;». Ο τίτλος του ήταν «Από βλακεία» και αποτελούσε την προκαταβολική απάντηση στο ερώτημα που έθετε ο τελευταίος στίχος. Αναρωτιέμαι εάν ο Σεφέρης ζούσε σήμερα κατά πόσον θα κρατούσε τον ίδιο τίτλο και απλώς θα άλλαζε λίγο τους στίχους, ώστε να περιγράψει την κατάσταση που επικρατεί στην παγκόσμια πολιτική (στο κάτω κάτω, διπλωμάτης καριέρας ήταν κι εκείνος)…
*Ο κ. Αντώνης Κλάψης είναι αναπληρωτής καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου. Το βιβλίο του «Ενας κόσμος χωρίς κανόνες; Το διεθνές σύστημα στη συγκυρία της απορρύθμισης» θα κυκλοφορήσει στις 19/5 από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.
