Παρά το γεγονός ότι το βλέμμα της παγκόσμιας κοινότητας είναι αυτονόητα στραμμένο στις εξελίξεις στη Μέση Ανατολή, παρατηρείται αύξηση της έντασης της ρητορικής της Τουρκίας εις βάρος της Ελλάδας, η οποία ενίοτε συνοδεύεται και από ενέργειες επί του πεδίου, όπως οι πιο συχνές σποραδικές παραβιάσεις του ελληνικού εναέριου χώρου και η προσπάθεια παρεμπόδισης ολλανδικού ερευνητικού πλοίου ανοιχτά της Κάσου. Είναι, λοιπόν, παροδικοί οι λόγοι που οδηγούν την Αγκυρα να στοχοποιεί την Ελλάδα ή είναι βαθύτερες οι αιτίες; Σημειωτέον πως ο Ερντογάν, ο οποίος κρατά την μπαγκέτα, για την ώρα είναι προσεκτικός στις δημόσιες τοποθετήσεις του για την Ελλάδα και αποφεύγει την πυροδότηση του κλίματος, πέραν του προσωπικού καημού του, που δεν είναι άλλος από τη μουσουλμανική μειονότητα στη Θράκη.
Πριν απαντήσουμε στο ερώτημα, ας εντοπίσουμε τους άξονες πάνω στους οποίους κινείται η τουρκική πολιτική έναντι της Ελλάδας μόλις δυόμισι μήνες μετά τη συνάντηση των δύο ηγετών στην Αγκυρα. Επισημαίνεται ότι αυτός που το τελευταίο χρονικό διάστημα δίνει τον τόνο είναι ο Φιντάν, που θεωρείται εκ των πιθανών διαδόχων του Ερντογάν και μάλιστα τοποθετούμενος έναντι του γιου του, ο οποίος διατηρεί το κληρονομικό δικαίωμα να είναι τελικά ο εκλεκτός, γεγονός που υποχρεώνει τον υπουργό Εξωτερικών να κρατά, τουλάχιστον δημόσια, μια σκληρή στάση στα εθνικά θέματα, αναζητώντας το πιστοποιητικό πατριωτισμού που ο Ερντογάν έχει εξασφαλισμένο και θα μπορούσε να μεταβιβάσει στον γιο του.
Η Τουρκία έχει εστιαστεί στην αποστολή μαχητικών και φρεγατών στην Κύπρο, στην ενίσχυση της αεράμυνας σε Κάρπαθο και Λήμνο και λιγότερο στην ελληνική αμυντική συνδρομή που ζητήθηκε από πλευράς Βουλγαρίας. Η πρόσκληση της Σόφιας προς την Αθήνα ενοχλεί την Αγκυρα και σε επίπεδο εικόνας, υπό την έννοια ότι, παρά την πολύ ισχυρή και αποτελεσματική αμυντική βιομηχανία της, η επικράτειά της αποδείχθηκε εξαιρετικά ευάλωτη σε πυραυλικές επιθέσεις, με αποτέλεσμα η πρώτη να στραφεί στη δεύτερη για την κατοχύρωσή της έναντι ενδεχόμενων επιθέσεων. Ως προς την Κύπρο και τα νησιά, οι Τούρκοι είναι ξεκάθαροι: επιζητούν την επιστροφή στο status quo ante ώστε να μη δημιουργηθεί κάποιο τετελεσμένο ισχυροποίησης των ελληνικών θέσεων. Το πρόβλημα της Τουρκίας, εξ ου και ο θόρυβος τον οποίο τεχνητά προκαλεί και συντηρεί, είναι ότι δεν μπορεί να ελέγξει τις εξελίξεις. Επιχείρησε μέσω ΝΑΤΟ να διασφαλίσει ότι μετά τη λήξη του πολέμου στη Μέση Ανατολή η αμυντική διάταξη του Βορειοατλαντικού Συμφώνου αλλά και της Ευρώπης θα επιστρέψει στην προτέρα κατάσταση, και προσώρας απέτυχε. Μάλιστα, αδυνατώντας έστω να υποδεχθεί τις συνομιλίες μεταξύ Ιρανών και Αμερικανών, πολλώ δε μάλλον να διαμεσολαβήσει, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν είχε κάποιο ρόλο, αλλά πάντως σίγουρα όχι σημαντικό, αποδυναμώνεται το επιχείρημα περί δήθεν πανίσχυρου παίκτη στην περιοχή της Μέσης Ανατολής, ο οποίος πάση θυσία πρέπει να αποτελέσει αναπόσπαστο κομμάτι της ευρωπαϊκής άμυνας. Αντιθέτως, πάντως, με τη νοτιοανατολική της πτέρυγα, στη βόρεια, στον Καύκασο, ο ρόλος της είναι αναβαθμισμένος, ενώ συνολικά με την παρουσία της σε διάφορα σημεία στην ευρύτερη γειτονιά της Ευρώπης προβάλλει την εικόνα του χρήσιμου και κρίσιμου εταίρου.
Οσο η σχέση Ισραήλ – Ηνωμένων Πολιτειών παραμένει συμπαγής, και όσο το αμερικανοεβραϊκό λόμπι διατηρεί την επιρροή του, η Αγκυρα θα κινείται σε τεντωμένο σκοινί.
Παράλληλα, όμως, υπάρχουν σοβαρές αντιστάσεις και μεγάλα εμπόδια στις ηγεμονικές της βλέψεις σε Αιγαίο και Ανατολική Μεσόγειο. Η επικαιροποίηση της αμυντικής συμφωνίας Ελλάδας – Γαλλίας, στην οποία υπάρχει σχετική πρόνοια για συνδρομή του Παρισιού σε περίπτωση αμφισβήτησης της ελληνικής κυριαρχίας, μαρτυρά τη διάθεση της Γαλλίας να αποτελέσει το ευρωπαϊκό σημείο αναφοράς στην περιοχή, έχοντας αναδιπλωθεί από την αφρικανική ήπειρο. Από όλες τις μεγάλες δυνάμεις της Ευρώπης, η Γαλλία είναι αυτή με την οποία η Τουρκία έχει τις μικρότερες συγκλίσεις, ενώ δεν υφίσταται συνεργασία στον αμυντικό τομέα.
Η πλέον προβληματική κατάσταση από την οπτική της Τουρκίας είναι η σχέση Ελλάδας και Κύπρου με το Ισραήλ, εντούτοις το επιχείρημα ότι δήθεν οι τρεις χώρες αναπτύσσουν ένα αντιμουσουλμανικό μέτωπο είναι έωλο στη βάση του, κάτι που καταδεικνύει μια σπασμωδικότητα από μεριάς της Αγκυρας. Μπορεί βέβαια με αυτόν τον τρόπο να προσπαθεί να αποτραβήξει Αθήνα και Λευκωσία από το Τελ Αβίβ ή να τις εκθέσει στα μάτια κάποιων αραβικών κρατών, επειδή συνεργάζονται με μια χώρα της οποίας η ηγεσία περιθωριοποιείται ολοένα και περισσότερο. Οσο πάντως η σχέση Ισραήλ – Ηνωμένων Πολιτειών παραμένει συμπαγής, παρά την αρνητική εικόνα του πρώτου στα μάτια της πλειονότητας των Αμερικανών, και όσο το αμερικανοεβραϊκό λόμπι διατηρεί την επιρροή του, η Αγκυρα θα κινείται σε τεντωμένο σκοινί και θα πρέπει να κάνει σημαντικούς συμβιβασμούς (και διόλου εύκολους), αν θέλει να εξασφαλίσει την πρόσβαση στα αμερικανικά οπλικά συστήματα και την υπό όρους επαναφορά της στο πρόγραμμα των F-35. Ενώ παράλληλα η Ελλάδα θα εξαργυρώνει την εδραιωμένη σχέση της με το Ισραήλ και την αξιόπιστη εικόνα της στην Ουάσιγκτον.
Τελικά, η πίεση που νιώθει η τουρκική ηγεσία έχει «πειράξει» τον σκληρό δίσκο της διπλωματίας της. Το φαινόμενο μπορεί να είναι προσωρινό, οι λόγοι, ωστόσο, δεν θα εκλείψουν προσεχώς. Γιατί η Ελλάδα –όχι πάντα με επιτυχία– αξιοποίησε εύστοχα την περίοδο των ήρεμων νερών και ενδυναμώθηκε αμυντικά, ενίσχυσε τις διαπεριφερειακές συμμαχίες της, έβαλε επιτακτικά αιτήματα πάνω στο τραπέζι με αφορμή το SAFE και επιχείρησε να απαντήσει στη «Γαλάζια Πατρίδα» με τον χάρτη του θαλάσσιου χωροταξικού σχεδιασμού, στις «γκρίζες ζώνες» με τα θαλάσσια πάρκα και στο τουρκολιβυκό σύμφωνο με τη συμμετοχή της Chevron σε έρευνες υδρογονανθράκων νοτίως της Κρήτης. Αναμενόμενα, η Τουρκία θα επιχειρήσει να ανακτήσει την πρωτοβουλία των κινήσεων, αναστέλλοντας τη δυναμική και τα παραγόμενα αποτελέσματα των ελληνικών ενεργειών.
*O κ. Κωνσταντίνος Φίλης είναι διευθυντής του Ινστιτούτου Διεθνών Υποθέσεων (IGA), καθηγητής του Αμερικανικού Κολλεγίου Ελλάδος.
