Θα ξεκινήσω με ένα ωραίο πρόβλημα για να αποδείξω ότι λύσεις μπορούν να βρεθούν, αρκεί να σκεφτόμαστε «out of the box» και να μην εγκαταλείπουμε την προσπάθεια μπροστά στις πρώτες δυσκολίες.
Σε ένα χωριό πέθανε ένας κτηνοτρόφος και άφησε στα τρία παιδιά του 17 αγελάδες. Στη διαθήκη του μοίρασε τις αγελάδες ως εξής: Ο πρωτότοκος να πάρει τις μισές, ο δεύτερος να πάρει το ένα τρίτο και ο τρίτος να πάρει το ένα ένατο. Οπως αντιλαμβάνεστε, τα τρία παιδιά άρχισαν να τσακώνονται γιατί το 17 δεν διαιρείται ούτε με το 2, ούτε με το 3, αλλά ούτε και με το 9. Μπροστά στο αδιέξοδο, είπαν να πάνε στον δάσκαλο του χωριού μήπως τους βρει τη λύση. Ο δάσκαλος, αφού άκουσε το πρόβλημα, τους είπε να γυρίσουν σπίτι και ότι θα περάσει αργότερα με τη λύση. Πράγματι, μετά το μεσημέρι εμφανίστηκε ο δάσκαλος στο σπίτι φέρνοντας μαζί του μια αγελάδα. Τους λέει, λοιπόν, ο δάσκαλος: «Εχετε 17 αγελάδες και μία που σας έφερα, κάνουν 18 αγελάδες. Ο πρώτος θα πάρει τις μισές 18/2=9, ο δεύτερος το ένα τρίτο 18/3=6 και ο τρίτος το ένα ένατο 18/9=2 αγελάδες. Δηλαδή, θα πάρετε 9+6+2= 17, παίρνω πίσω τη δική μου αγελάδα και η διαθήκη εκτελέστηκε!». Και ζήσαν αυτοί καλά κι εμείς καλύτερα!
Ο μύθος έχει ένα πολύ σημαντικό δίδαγμα. Αν υπάρχει καλή θέληση, αλλά και διάθεση, ακόμη και τα πλέον δύσκολα θέματα λύνονται. Και ναι μεν αυτός είναι ένας ενδιαφέρον μύθος, όμως υπάρχει ένα αληθινό αλλά εκπληκτικό παράδειγμα που θα πρέπει να μας γίνει μεγάλο μάθημα. Είναι το «παράδειγμα του Dantzig».
Στην ιστορία της επιστήμης και της γνώσης υπάρχουν ορισμένα επεισόδια που λειτουργούν, όχι απλά σαν ανέκδοτα, αλλά σαν καθρέφτης της ανθρώπινης σκέψης. Ενα από τα πιο χαρακτηριστικά είναι το λεγόμενο «παράδειγμα του Dantzig». Δεν αφορά μόνο τα μαθηματικά, αλλά αφορά τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τα προβλήματα, τα όριά μας και τελικά τον ίδιο μας τον εαυτό.
Ο George Dantzig, μεταπτυχιακός φοιτητής στατιστικής, μπαίνει αργοπορημένος σε μια αίθουσα διδασκαλίας ή, κατά άλλους, αποκοιμήθηκε στο μάθημα. Στον πίνακα υπάρχουν δύο προβλήματα. Υποθέτει ότι πρόκειται για εργασία για το σπίτι. Τα αντιγράφει, δυσκολεύεται περισσότερο απ’ ό,τι συνήθως, αλλά τελικά λύνει το ένα πλήρως και το άλλο με μια μικρή προϋπόθεση. Αργότερα μαθαίνει ότι τα προβλήματα αυτά δόθηκαν από τον καθηγητή σαν παραδείγματα άλυτων μαθηματικών προβλημάτων. Η λύση τους δημοσιεύεται και γίνεται μέρος της επιστημονικής βιβλιογραφίας.
Η ιστορία είναι γνωστή, αλλά το πραγματικό της ενδιαφέρον δεν βρίσκεται στο «θαύμα». Βρίσκεται στο ψυχολογικό πλαίσιο μέσα στο οποίο έδρασε ο Dantzig. Ο ίδιος τόνισε αργότερα ότι αν γνώριζε ότι τα προβλήματα ήταν άλυτα, πιθανότατα δεν θα είχε καν προσπαθήσει. Η διαφορά, λοιπόν, δεν ήταν η ικανότητα, αλλά η προσδοκία.
Αυτό το γεγονός αποκαλύπτει έναν θεμελιώδη μηχανισμό της ανθρώπινης σκέψης: τα προβλήματα δεν είναι μόνο αντικειμενικές δυσκολίες, αλλά είναι και νοητικές κατασκευές. Οταν ένα πρόβλημα φέρει την ετικέτα «δύσκολο», «άλυτο», «για λίγους» ενεργοποιεί μέσα μας μηχανισμούς αναστολής, φόβου και αυτολογοκρισίας. Αντίθετα, όταν παρουσιάζεται ως «μια άσκηση», «μια εργασία», «κάτι που απλώς πρέπει να γίνει», το μυαλό λειτουργεί πιο ελεύθερα, χωρίς το βάρος της αποτυχίας.
Η ψυχολογία της επίλυσης προβλημάτων δείχνει ότι συχνά παραιτούμαστε πριν καν αρχίσουμε. Δεν αποτυγχάνουμε επειδή δεν μπορούμε, αλλά επειδή έχουμε ήδη πειστεί ότι δεν μπορούμε. Το παράδειγμα του Dantzig αποκαλύπτει αυτό το παράδοξο: η γνώση των ορίων μπορεί να γίνει η μεγαλύτερη φυλακή μας.
Ιδιαίτερα στην εκπαίδευση, αυτή η δυναμική είναι καθοριστική. Οι μαθητές και οι φοιτητές μαθαίνουν πολύ νωρίς να ξεχωρίζουν τα προβλήματα σε «εύκολα» και «δύσκολα», σε «δικά μας» και «όχι για εμάς». Οι λέξεις αυτές δεν περιγράφουν απλώς επίπεδα δυσκολίας, αλλά διαμορφώνουν ταυτότητες. Ετσι, πολλοί άνθρωποι παύουν να προσπαθούν όχι επειδή δεν έχουν τη δυνατότητα, αλλά επειδή έχουν εσωτερικεύσει την ιδέα ότι ορισμένοι δρόμοι δεν τους επιτρέπονται.
Το «παράδειγμα του Dantzig» δείχνει επίσης τη σημασία της επιμονής χωρίς δραματοποίηση. Δεν έλυσε τα προβλήματα επειδή είχε μια ξαφνική έμπνευση, αλλά επειδή τα αντιμετώπισε ως κάτι που απαιτεί χρόνο, προσπάθεια και υπομονή. Η απουσία του «δέους» απέναντι στο πρόβλημα του επέτρεψε να επιμείνει, αντί να αποθαρρυνθεί.
Αυτό έχει ευρύτερες εφαρμογές, πέρα από τα μαθηματικά. Στην επαγγελματική ζωή, στις προσωπικές αποφάσεις, ακόμη και στην πολιτική ή κοινωνική σκέψη, πολλά ζητήματα παρουσιάζονται ως «πολύπλοκα», «ανεπίλυτα», «δομικά». Συχνά αυτό λειτουργεί αποτρεπτικά: οι άνθρωποι αποδέχονται την αδυναμία ως δεδομένο. Ομως, όταν ένα πρόβλημα απογυμνώνεται από το κύρος της αδυναμίας και αντιμετωπίζεται ως κάτι συγκεκριμένο, διαχειρίσιμο, τότε ανοίγει χώρος για σκέψη και δράση.
Το δίδαγμα του Dantzig δεν είναι ότι όλοι μπορούμε να λύσουμε τα πάντα. Είναι ότι δεν γνωρίζουμε εκ των προτέρων τι μπορούμε να λύσουμε και ότι η βεβαιότητα της αποτυχίας είναι συχνά πιο ισχυρή από την ίδια την αποτυχία. Η ψυχολογία της επίλυσης προβλημάτων δεν αφορά μόνο τεχνικές, αφορά το θάρρος να προσεγγίζουμε το άγνωστο, χωρίς να το βαφτίζουμε αμέσως «αδύνατο».
Οταν ένα πρόβλημα φέρει την ετικέτα «δύσκολο», «άλυτο», «για λίγους», ενεργοποιεί μέσα μας μηχανισμούς αναστολής, φόβου και αυτολογοκρισίας.
Τελικά, το παράδειγμα αυτό μας καλεί σε μια πιο γενναία στάση απέναντι στα προβλήματα. Να τα αντιμετωπίζουμε, όχι ως μνημεία δυσκολίας, αλλά ως ερωτήματα που αξίζουν προσπάθεια. Γιατί πολλές φορές, το πιο δύσκολο εμπόδιο δεν βρίσκεται στο ίδιο το πρόβλημα, αλλά στην ιδέα που έχουμε σχηματίσει γι’ αυτό.
Βρήκα την ιστορία του Dantzig πολύ ενδιαφέρουσα και διδακτική. Ειδικά για εμάς τους Ελληνες με την περίεργη νοοτροπία. Εξηγούμαι. Στην επαγγελματική μου διαδρομή, οι αντιρρήσεις που άκουσα τις περισσότερες φορές είχαν το ίδιο ρεφρέν: «Αυτά δεν γίνονται στην Ελλάδα». Και όμως, όλα γίνονται. Προσωπικά, επαγγελματικά έχω κάνει πάρα πολλά από αυτά που έλεγαν ότι δεν γίνονται. Το σημαντικότερο είναι το γεγονός ότι η Δέλτα Πληροφορική, στην οποία η Alpha Bank ήταν ο κυριότερος μέτοχος με 40%, εξυπηρετούσε για 20 χρόνια (1984–2004) σχεδόν όλες τις τράπεζες της Ελλάδας σε διάφορες δραστηριότητες (outsourcing υπηρεσιών) και σε ένα πολύ ανταγωνιστικό περιβάλλον.
Θα αρχίσω με τον Κυριάκο Πιερρακάκη. Ως υπουργός Ψηφιακής Διακυβέρνησης, μέσα σε λιγότερο από τέσσερα χρόνια, έκανε περισσότερα από όσα είχαν γίνει στα προηγούμενα πολλά χρόνια. Κανένας δεν το θυμάται, αλλά το πρώτο πράγμα που έκανε στο υπουργείο του ήταν η ενοποίηση των πομποδεκτών σε όλα τα διόδια. Με ένα οποιοδήποτε πομποδέκτη περνάς από όλα τα διόδια και τα βρίσκουν οι εταιρείες μεταξύ τους. Ακόμα, έλυσε το περίφημο «γνήσιο της υπογραφής», που ταλαιπωρούσε για χρόνια όλους τους πολίτες. Εκεί που φάνηκε η αξία του ήταν ο υποδειγματικός εμβολιασμός και η διαχείριση της πανδημίας. Είναι ολοφάνερο ότι έχουμε τη δυνατότητα να κάνουμε κυριολεκτικά θαύματα, αρκεί να το τολμήσουμε.
Ο διάδοχός του στο υπουργείο, Δημήτρης Παπαστεργίου, κατάφερε να ξεπεράσει τις ξεπερασμένες αντιρρήσεις της Αρχής Προστασίας Προσωπικών Δεδομένων (η οποία είναι το μεγαλύτερο εμπόδιο στην πρόοδο αυτής της χώρας) και να καθιερώσει τις νέες ασφαλείς ταυτότητες με τον Προσωπικό Αριθμό. Για να αντιληφθείτε τη σημασία, η προσπάθεια ξεκίνησε από τον Σωτήρη Κούβελα το 1990 και επιτέλους πραγματοποιήθηκε το 2025!
Αφού αναφέρθηκα στην περίφημη Αρχή, η οποία ακόμα δεν μας έχει ξεκαθαρίσει αν οι κάμερες της τροχαίας θα φωτογραφίζουν το αυτοκίνητο από μπροστά ή από πίσω, σας πληροφορώ ότι στο Dallas (Texas) έχουν ήδη εγκαταστήσει περισσότερες από 600 κάμερες, οι οποίες με τη βοήθεια της τεχνητής νοημοσύνης μπορούν να ταυτοποιήσουν ένα όχημα χωρίς να «βλέπουν» τις πινακίδες του! Για το πώς γίνεται, μη με ρωτάτε. Δεν το γνωρίζω, αλλά γίνεται. Οσον αφορά το δίλημμα, ούτε αυτό υφίσταται. Με τη σημερινή τεχνολογία είναι απλούστατο να φωτογραφίζουν τον οδηγό και τον συνοδηγό, και να αποθηκεύουν τη φωτογραφία με θολωμένο το πρόσωπο και το σώμα του συνοδηγού. Λύσεις υπάρχουν.
Από κοντά και ο Αδωνις Γεωργιάδης. Αυτά που έκανε ο Αδωνις στο ΕΣΥ όσο είναι υπουργός Υγείας, μόνο με θαύμα μοιάζουν. Το να κλείνεις ραντεβού με το τηλέφωνο σε σύντομο χρόνο, έμοιαζε με επιστημονική φαντασία. Και όμως λειτουργεί.
Δεν έχει νόημα να δούμε και άλλα παραδείγματα. Με τις σωστές αποφάσεις και τα κατάλληλα πρόσωπα μπορούμε να λύσουμε πολλά και σημαντικά προβλήματα. Αρκεί να ξεπεράσουμε τον αυτοεγκλωβισμό μας, με το ρεφρέν «αυτά δεν γίνονται στην Ελλάδα».
ΥΓ. Ολο το σημερινό κείμενο μπορεί να υποκατασταθεί από μια επιγραφή που είναι αναρτημένη στα κεντρικά γραφεία της NASA: «Aerodynamically, the bee’s body is not made to fly, but bees DON’T KNOW THIS», «Αεροδυναμικά, το σώμα της μέλισσας δεν είναι φτιαγμένο για να πετάει, αλλά οι μέλισσες ΔΕΝ ΤΟ ΓΝΩΡΙΖΟΥΝ ΑΥΤΟ».
*Ο κ. Ανδρέας Δρυμιώτης είναι σύμβουλος επιχειρήσεων.
