Πρόσφατες εξελίξεις, όπως η εκλογική ήττα του Βίκτορ Ορμπαν, του κυριότερου συμμάχου της Ρωσίας μέσα στην Ε.Ε., και η αβέβαιη ανακωχή στον πόλεμο των ΗΠΑ και του Ισραήλ κατά του Ιράν, ίσως έδωσαν τη διπλή εντύπωση, πρώτον, ότι η διασάλευση της διεθνούς τάξης, λόγω της επικράτησης αυταρχικών ηγετών και της διεξαγωγής αχρείαστων πολέμων είναι ένα οδυνηρό αλλά παροδικό φαινόμενο. Και, δεύτερον, ότι οι αξιακές βάσεις πάνω στις οποίες στηριζόταν σε κάποιον βαθμό η διεθνής τάξη έως τις αρχές του 21ου αιώνα δεν έχουν ραγίσει. Μεταξύ άλλων, οι βάσεις της διεθνούς τάξης περιλάμβαναν την πολυμερή διπλωματία, την οικουμενική διακήρυξη του ΟΗΕ για τα ανθρώπινα δικαιώματα (1948) και τις διεθνείς εμπορικές σχέσεις προς όφελος της παγκόσμιας οικονομικής ανάπτυξης. Ωστόσο, τυχόν τέτοια εντύπωση θα ήταν ψευδής.
Στα επόμενα δύο έτη πιθανόν να κερδίσουν την εξουσία άλλοι αυταρχικοί ηγέτες (π.χ. η Μαρίν Λεπέν στις γαλλικές προεδρικές εκλογές του 2027), ενώ η κυβέρνηση Τραμπ μπορεί να κινηθεί επιθετικά προς άλλους στόχους (Κούβα, Γροιλανδία) και οι κυβερνήσεις Ρωσίας και Κίνας να τον μιμηθούν, αντίστοιχα προς τη Μολδαβία και την Ταϊβάν. Επιπλέον, ανεξάρτητα από αναλαμπές, όπως η πτώση ενός ακροδεξιού λαϊκιστή ηγέτη και η πολεμική εκεχειρία, στη διεθνή σκηνή και στο εσωτερικό πολλών χωρών παραμένουν μεγάλες αναπάντητες προκλήσεις: αντιμετώπιση των επιπτώσεων της επιδεινούμενης κλιματικής αλλαγής, αποτροπή περιφερειακών πολέμων, υπεράσπιση της δημοκρατίας έναντι των αρνητικών επιδράσεων της λαϊκιστικής χρήσης νέων τεχνολογιών και περιορισμός της υπερσυγκέντρωσης του οικονομικού κεφαλαίου.
Η συνεχιζόμενη αδυναμία των διεθνών οργανισμών και η απροθυμία πολλών εθνικών κυβερνήσεων να αντιμετωπίσουν τις προκλήσεις έχουν πολλαπλές συνέπειες, όπως στρατιωτικές επιθέσεις εκ μέρους μεγάλων δυνάμεων κατά μικρότερων, υποβάθμιση των θεσμών και διαδικασιών του διεθνούς δικαίου, καθώς και μεγαλύτερη –από τη σημερινή– ανατροπή του συσχετισμού δυνάμεων εις βάρος των πιο αδύναμων διεθνών παικτών και ιδιαίτερα του Παγκόσμιου Νότου. Οι αιτίες που οι προκλήσεις μένουν αναπάντητες και οι επιπτώσεις τους διάχυτες ανάγονται στη μεταψυχροπολεμική εποχή. Εντοπίζονται, μεταξύ άλλων, στην παρακμή των διεθνών καθεστώτων ρύθμισης σε διάφορα πεδία, όπως στο παγκόσμιο εμπόριο με τη εξασθένηση των κανόνων που έως έναν βαθμό εφάρμοζε ο Παγκόσμιος Οργανισμός Εμπορίου, και στην παγκόσμια προστασία του περιβάλλοντος, με τη συχνά διακοσμητική ετήσια διάσκεψη των μερών της σύμβασης – πλαισίου των Ηνωμένων Εθνών για την κλιματική αλλαγή, γνωστή ως Conference of the Parties («COP» – η πιο πρόσφατη «COP 30» έλαβε χώρα στο Μπελέμ της Βραζιλίας το 2025).
Η διεθνής διακυβέρνηση κινδυνεύει πλέον από την αδυναμία τέτοιων ατελών θεσμών και διαδικασιών. Χωρίς να εξιδανικεύει κανείς το παρελθόν της διεθνούς τάξης, όταν κατά καιρούς ισχυρές δυνάμεις καταπατούσαν τις υφιστάμενες ρυθμίσεις, είναι προφανές ότι η τάξη αυτή σήμερα μετασχηματίζεται ραγδαία σε αταξία.
Για την υποστήριξη νέων διεθνών ρυθμίσεων θα ήταν αναγκαίες συμμαχίες, μάλλον κυμαινόμενης σύνθεσης, μεταξύ ισχυρών και αδύναμων κρατών, διεθνών οργανισμών και μη κρατικών φορέων, ακόμη και μεγάλων επιχειρήσεων.
Κάποιο μείγμα διεθνούς τάξης – διεθνούς αταξίας υπήρχε και στο παρελθόν, αλλά σήμερα εξελίσσεται μια οιονεί κονιορτοποίηση της διεθνούς τάξης. Αυτή προκύπτει από την ασταθή διασταύρωση, σε πλανητική κλίμακα, των στρατηγικών κυρίως τριών παικτών, δηλαδή των ΗΠΑ, της Κίνας και της Ρωσίας, καθώς ο τέταρτος παίκτης, η Ε.Ε., μάλλον δεν αντιδρά στον βαθμό που θα μπορούσε στην εκδίπλωση των τριών στρατηγικών. Κάπως σχηματικά, η πρώτη στρατηγική –των ΗΠΑ υπό τον Τραμπ– ξεδιπλώνεται με όρους οικονομικής συναλλαγής με μερικές χώρες ή στρατιωτικής επίθεσης προς άλλες. Η δεύτερη –της Κίνας υπό τον Σι Τζινπίνγκ– με όρους επίμονης οικοδόμησης νέας οικονομικής και διπλωματικής ηγεμονίας σε πλανητικό επίπεδο. Και η τρίτη –της Ρωσίας υπό τον Πούτιν– με όρους εδαφικού επεκτατισμού και ζωνών επιρροής του 19ου αιώνα, κάποτε στη «γειτονιά» της Ρωσίας (Ουκρανία) και άλλοτε μακρύτερα (χώρες του Σαχέλ, νοτίως της Σαχάρας).
Απέναντι σε όλα αυτά υπάρχει προφανής αδυναμία αντίδρασης εκ μέρους των διεθνών οργανισμών, αλλά και της Ε.Ε. Δύσκολα διαφαίνονται προοπτικές εξισορρόπησης της διαταραγμένης διεθνούς τάξης. Αντιγράφοντας το παρελθόν, μια λύση θα ήταν η επανίδρυση διεθνών καθεστώτων ρύθμισης ανά πεδίο (π.χ. εμπόριο, κλιματική αλλαγή). Αυτή τη φορά, για την υποστήριξη των διεθνών ρυθμίσεων θα ήταν αναγκαίες συμμαχίες μάλλον κυμαινόμενης σύνθεσης μεταξύ ισχυρών και αδύναμων κρατών, διεθνών οργανισμών και μη κρατικών φορέων (παγκόσμια κοινωνία πολιτών) ανά πεδίο. Για παράδειγμα, η Κίνα, η Ε.Ε., αλλά και χώρες του Παγκόσμιου Νότου θα είχαν πολλά να χάσουν από την τυχόν περαιτέρω αποσυναρμολόγηση του παγκόσμιου δικτύου μεταφορών και θα μπορούσαν να συμπέσουν σε μια συμμαχία ανόρθωσης αυτού του δικτύου.
Μια άλλη λύση θα ήταν η προσφυγή στις πολύ μεγάλες επιχειρήσεις, τις ίδιες που καταρχήν ωφελούνται από μια όψη της οικονομικής παγκοσμιοποίησης, δηλαδή την έλλειψη ρυθμίσεων, για να επεκτείνουν ανεμπόδιστες παντού την παραγωγή και διανομή των προϊόντων τους. Πότε, άραγε, τέτοιες επιχειρήσεις θα συνασπίζονταν μαζί με εθνικές κυβερνήσεις και διεθνείς οργανισμούς για να αποκαταστήσουν παλιές ανενεργές διεθνείς ρυθμίσεις ή να υποστηρίξουν νέες; Ισως το έκαναν όταν φτάναμε σε ένα κατώφλι διεθνούς αταξίας ή καταστροφής του κλίματος, η υπέρβαση του οποίου θα οδηγούσε σε κίνδυνο επιβίωσης αυτών των επιχειρήσεων. Ως σύγχρονες οργανώσεις, οι πολύ μεγάλες επιχειρήσεις χρειάζονται ένα στοιχειωδώς προβλέψιμο ρυθμιστικό και φυσικό περιβάλλον για να κερδοσκοπήσουν, όχι τόσο στο άμεσο όσο στο απώτερο μέλλον. Παρότι είναι δύσκολο να προσδιοριστεί εκ των προτέρων αυτό το κατώφλι, ίσως προσφέρει μια πολύ αδρή αφετηρία ανάσχεσης της τρέχουσας διεθνούς αταξίας, προς την οποία διεθνείς οργανισμοί, κράτη και επιχειρήσεις έχουν μακροπρόθεσμο συμφέρον να συγκλίνουν.
*Ο κ. Δημήτρης Α. Σωτηρόπουλος είναι καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης του ΕΚΠΑ και πρόεδρος της Ελληνικής Εταιρείας Πολιτικής Επιστήμης.
