«Σκάνδαλο» είναι ένα γεγονός ή μια συμπεριφορά που προκαλεί δημόσια αγανάκτηση επειδή θεωρείται νομικά παράνομη και ηθικά απαράδεκτη. Οταν ένα σκάνδαλο αποκτήσει δημοσιότητα, μπορεί να δημιουργήσει πολιτική κρίση με κόστος για τον υπεύθυνο ή τους υπευθύνους, ειδικά για την εκάστοτε κυβέρνηση. Ωστόσο, δεν εξελίσσονται όλα τα σκάνδαλα σε «κρίσεις εξουσίας». Αυτές προκύπτουν όταν η πολιτική πίεση θέτει υπό αμφισβήτηση τη λειτουργία του ίδιου του συστήματος διακυβέρνησης: την ικανότητα του κράτους να επιτελεί τις βασικές λειτουργίες του, τη νομιμοποίηση της ίδιας της κυβέρνησης και, γενικότερα, την αξιοπιστία των θεσμών.
Στις κρίσεις εξουσίας του αιώνα μας, οι πρωθυπουργοί της χώρας κινήθηκαν με διαφορετικές λογικές, που μπορούν να συμπυκνωθούν σε χαρακτηριστικές φράσεις-κλειδιά. Ο Κώστας Σημίτης, με το «αυτή είναι η Ελλάδα», αντιμετώπιζε σκάνδαλα και κρίσεις ως εγγενείς δυσλειτουργίες ενός συστήματος που ωστόσο απαιτούσε συνέχιση της κυβερνητικής πορείας χωρίς δραματικές ρήξεις. Ο Κώστας Καραμανλής, με το «σεμνά και ταπεινά», επέλεγε την αποστασιοποίηση και την αποφυγή σύγκρουσης, με αποτέλεσμα οι κρίσεις να συσσωρεύονται και να φθείρουν σταδιακά την εξουσία του. Ο Γιώργος Παπανδρέου, με τη θέση ότι «η Ελλάδα είναι μια διεφθαρμένη χώρα», αντιμετώπισε την πολιτική κρίση ως δομική, ανοίγοντας όμως μια βαθύτερη κρίση εξουσίας, που τελικά τον υπερέβη. Ο Αλέξης Τσίπρας, με το «ή εμείς ή αυτοί», πολιτικοποίησε τις κρίσεις και επιδίωξε την ανασύνθεση της εξουσίας μέσω σύγκρουσης και επανανομιμοποίησης.
Για τον Κυριάκο Μητσοτάκη δεν υπάρχει, προς το παρόν, αντίστοιχη συνοπτική διατύπωση, αλλά ο προσεκτικός παρατηρητής μπορεί να διακρίνει μια σταθερή πρακτική αντιμετώπισης των τριών σημαντικών σκανδάλων (υποκλοπές, Τέμπη, ΟΠΕΚΕΠΕ) που έχουν πλήξει τη διακυβέρνησή του. Αυτή συνίσταται στην απορρόφηση μέσω άμεσων διορθωτικών κινήσεων και ελέγχου της ατζέντας, ώστε τα σκάνδαλα να μην εξελιχθούν σε παρατεταμένη κρίση εξουσίας. Η πρακτική αυτή είχε (και έχει) στόχο να οδηγήσει τη συζήτηση στο θεσμικό και πολιτικό πεδίο: κάθε σκάνδαλο έτσι αντιμετωπίστηκε και ως ευκαιρία εντοπισμού δυσλειτουργιών και προώθησης μεταρρυθμίσεων. Με άλλα λόγια, η στρατηγική δεν ήταν να απαντηθεί το ερώτημα «ποιος φταίει», αλλά «τι δεν λειτουργεί στο κράτος» και «πώς μπορεί να διορθωθεί». Το μοτίβο βρίσκεται στην αλληλουχία των κινήσεων με τις οποίες ο πρωθυπουργός και το επιτελείο του επιχείρησαν –και συχνά κατάφεραν– να απορροφήσουν τις κρίσεις. Διακρίνονται πέντε τέτοιες κινήσεις.
Η πρώτη κίνηση είναι η επικοινωνιακή μετατροπή του κάθε σκανδάλου σε κρίση θεσμικής λειτουργίας του όλου πολιτικού συστήματος. Ετσι, οι υποκλοπές παρουσιάστηκαν ως ζήτημα ισορροπίας μεταξύ εκτελεστικής εξουσίας και δημοκρατικού ελέγχου των κρατικών υπηρεσιών πληροφοριών· τα Τέμπη ως κρίση κρατικής και διοικητικής αναποτελεσματικότητας· ο ΟΠΕΚΕΠΕ ως σύμπτωμα της ανθεκτικότητας του πελατειακού κράτους και της ανάγκης ενίσχυσης μηχανισμών διαφάνειας.
Η δεύτερη κίνηση περιλαμβάνει την άμεση απομάκρυνση από το σχήμα διακυβέρνησης κυβερνητικών ή κρατικών στελεχών που θεωρήθηκαν ως προσωπικά υπεύθυνα για τη δημιουργία των σκανδάλων – κάτι που λειτούργησε ως αμορτισέρ εκτόνωσης της κρίσης χωρίς να πληγεί άμεσα το κυβερνητικό κέντρο. Η αποκάλυψη των υποκλοπών οδήγησε σε παραίτηση τον διοικητή της ΕΥΠ και τον στενότερο συνεργάτη του πρωθυπουργού· το δυστύχημα των Τεμπών τον υπουργό Υποδομών και Μεταφορών και τους επικεφαλής της εταιρείας σιδηροδρόμων· οι δικογραφίες της Ευρωπαϊκής Επιτροπής στις άμεσες παραιτήσεις υπουργών, βουλευτών και κυβερνητικών στελεχών.
Σήμερα συγκρούονται δύο στρατηγικές: απορρόφηση των σκανδάλων ή μετατροπή τους σε κρίση διακυβέρνησης. Η κάλπη θα δείξει ποια αντέχει.
Η τρίτη κίνηση είναι η άμεση αναγνώριση του προβλήματος και η ανάληψη πολιτικής ευθύνης. Οι υποκλοπές ήταν «τυπικά νόμιμες, αλλά πολιτικά λανθασμένες»· τα Τέμπη αποδόθηκαν αρχικά σε προσωπικό σφάλμα του σταθμάρχη και κατόπιν στις ανεπάρκειες ασφαλείας του σιδηροδρομικού δικτύου· ο ΟΠΕΚΕΠΕ στις χρόνιες ανεπάρκειες του παλαιοκομματικού κράτους. Σε όλες τις περιπτώσεις ο πρωθυπουργός ανέλαβε την πολιτική ευθύνη, αλλά ουδέποτε αποδέχτηκε την παραμικρή προσωπική ευθύνη.
Η τέταρτη κίνηση είναι η μεσοπρόθεσμη θεσμική αντιμετώπιση των κρίσεων. Αντί να παρουσιάζει τις κρίσεις απλώς ως πρόβλημα που έπρεπε να απορροφηθεί, η κυβέρνηση χρησιμοποίησε τα σκάνδαλα ως αφετηρία πολιτικής δράσης. Προς αυτό ενθάρρυνε –αν δεν προκάλεσε η ίδια– κάθε είδους εξεταστικές επιτροπές, δικαστικές έρευνες, τη σύσταση ανεξάρτητων επιτροπών εμπειρογνωμόνων, καθώς και ευρωπαϊκούς ελέγχους που θα μπορούσαν να συντελέσουν στην εφαρμογή λύσεων για τα προβλήματα θεσμικής θωράκισης και λειτουργίας του κράτους.
Η πέμπτη και τελευταία κίνηση είναι η εξαγγελία συγκεκριμένων θεσμικών μεταρρυθμίσεων σε βάθος χρόνου, κάτι που δείχνει μια αντίληψη των πολιτικών κρίσεων ως πραγματικών ευκαιριών για τον εκσυγχρονισμό του κράτους. Μετά τις υποκλοπές, εφαρμόστηκαν νέες αλλαγές με έμφαση στην ενίσχυση των θεσμών ελέγχου· μετά τα Τέμπη, επιταχύνθηκε η βελτίωση των συστημάτων ασφάλειας και των υποδομών στο σιδηροδρομικό δίκτυο· και μετά το σκάνδαλο των παράνομων επιδοτήσεων, καταργήθηκε ο ΟΠΕΚΕΠΕ με προφανή στόχο τον περιορισμό των πελατειακών πρακτικών.
Στις προηγούμενες εκλογές, οι δύο πρώτες κρίσεις απορροφήθηκαν πολιτικά και η κυβέρνηση επανεξελέγη. Σήμερα, η αντιπολίτευση επιχειρεί να μετατρέψει τα σκάνδαλα σε συνολική κρίση διακυβέρνησης. Ετσι συγκρούονται δύο στρατηγικές: απορρόφηση των σκανδάλων ή μετατροπή τους σε κρίση εξουσίας. Η επόμενη κάλπη θα δεί-ξει ποια αντέχει περισσότερο.
*Ο κ. Τάκης Σ. Παππάς είναι πολιτικός επιστήμονας και συγγραφέας.
