Το μεγαλοδευτεριάτικο τηλεοπτικό διάγγελμα του πρωθυπουργού δεν ήταν βέβαια ο καλύτερος τρόπος για να θέσει για πρώτη φορά στον δημόσιο διάλογο ένα από τα πιο στασιαζόμενα ζητήματα της σύγχρονης δημοκρατίας: το ασυμβίβαστο της ιδιότητας του υπουργού και του βουλευτή. Δεν νοείται κάθε φορά που κάτι δεν πάει καλά για την κυβέρνηση να εξαγγέλλει, χωρίς προετοιμασία, μια μεταρρύθμιση με τόσο βαθιές συνέπειες για τη λειτουργία του πολιτεύματος. Και μάλιστα χωρίς να την εντάσσει στις προτάσεις της για συνταγματική αναθεώρηση.
Παρά ταύτα, το ζήτημα του ασυμβιβάστου βουλευτή και υπουργού είναι τόσο σημαντικό, που δεν μπορεί να μείνει ασχολίαστη η πρωθυπουργική εξαγγελία.
Ας ξεκινήσουμε από τον γενικό κανόνα: στις κοινοβουλευτικές δημοκρατίες, το συνήθως συμβαίνον είναι οι υπουργοί να είναι κατ’ αρχήν βουλευτές. Διότι, ως κοινοβουλευτικά υπεύθυνοι –ένας ένας και όλοι μαζί, όπως προβλέπει το Σύνταγμα– το φυσιολογικότερο είναι να λογοδοτούν στο Σώμα από το οποίο προέρχονται. Σε ορισμένες μάλιστα χώρες, όπως η Μάλτα, η Ινδία και η Αυστραλία, υπουργοί διορίζονται υποχρεωτικά μόνον βουλευτές.
Ασυμβίβαστο της ιδιότητας του υπουργού και του βουλευτή υπάρχει «εξ ορισμού» στα προεδρικά πολιτεύματα. Γιατί σε αυτά οι υπουργοί δεν είναι κοινοβουλευτικά υπεύθυνοι, αλλά θεωρούνται απλοί «βοηθοί» του προέδρου της Δημοκρατίας.
Η Γαλλία είναι η μόνη χώρα όπου, παρότι η κυβέρνηση είναι κοινοβουλευτικά υπεύθυνη, οι βουλευτές παραιτούνται για να γίνουν υπουργοί. Το σύστημα λειτουργεί εκεί, διότι οι Γάλλοι βουλευτές εκλέγονται όλοι σε μονοεδρικές περιφέρειες, μαζί με τον «αναπληρωτή» τους (suppléant). Ετσι, όταν ένας υπουργός παύεται ή παραιτείται, παραιτείται από βουλευτής και ο αναπληρωτής του και διεξάγεται επαναληπτική εκλογή. Σε αυτήν, κατά το συνήθως συμβαίνον, επανεκλέγεται ο πρώην υπουργός. Λιγότερο αυστηρό ασυμβίβαστο προβλέπεται, εξάλλου, στο Βέλγιο, στην Ολλανδία και στη Νορβηγία.
Σε εμάς –όπου τίποτα, σημειωτέον, δεν εμποδίζει τον πρωθυπουργό να επιλέγει όσους εξωκοινοβουλευτικούς υπουργούς θέλει– το ασυμβίβαστο υπουργού και βουλευτή θα μπορούσε, κατά τη γνώμη μου, να προβλεφθεί και με κοινό νόμο. Τουναντίον, για την αυτοδίκαιη ανάκτηση από τον υπουργό της βουλευτικής έδρας του, μετά τη λήξη της θητείας του, θα χρειαζόταν αναθεώρηση του Συντάγματος. Διαφορετικά, μόνον με αναπληρωματική εκλογή ο πρώην υπουργός θα μπορούσε να επανέλθει στη Βουλή, κάτι για το οποίο θα χρειαζόταν να παραιτηθούν όχι μόνον ο πρώτος αλλά και όλοι οι επιλαχόντες του συγκεκριμένου συνδυασμού (όπως είχε συμβεί στη Β΄ Αθηνών το 1992, μετά την έκπτωση Τσοβόλα). Κοντολογίς, «τεχνικά», η πραγματοποίηση της εξαγγελίας Μητσοτάκη δεν είναι όσο απλή φαίνεται εκ πρώτης όψεως.
Το ζήτημα, ωστόσο, δεν είναι τεχνικό, όσο κυρίως πολιτικό. Και τούτο γιατί συνδέεται με μια κοινοβουλευτική παράδοση ενάμιση και πλέον αιώνα, που θέλει ο διορισμός κάποιου ως υπουργού να αποτελεί το φυσιολογικό επιστέγασμα μιας επιτυχημένης κοινοβουλευτικής καριέρας. Η ιστορία διδάσκει ότι παραδόσεις με τόσο βαθιές ρίζες δεν μπορούν να καταργηθούν «από τη μια μέρα στην άλλη». Θα έπρεπε να προταθεί μια πειστική εναλλακτική λύση για τους πολιτευόμενους, όπως θα ήταν η «εντός Βουλής» καριέρα: να προβλέπεται, για παράδειγμα, ότι οι βουλευτές επιλέγουν ένα συγκεκριμένο πεδίο (όπως η άμυνα, η οικονομία ή η κοινωνική ασφάλιση) και να ειδικεύονται σε αυτό, μετέχοντας στην αντίστοιχη διαρκή επιτροπή. Και τούτο με απώτερο στόχο να γίνουν ει δυνατόν πανίσχυροι πρόεδροι της εν λόγω επιτροπής, με τη γνώμη τους να λαμβάνεται υπόψη στην πράξη, εξίσου πολύ με τη γνώμη του οικείου υπουργού. Το αμερικανικό Κογκρέσο είναι εκείνο στο οποίο συναντά κανείς τέτοιου είδους καριέρες.
Ομως, ακόμη σημαντικότερη είναι η επόμενη ένσταση κατά της καθιέρωσης του ασυμβιβάστου υπουργού-βουλευτή: εκ παραδόσεως, αλλά ακόμη εμφαντικότερα από το 1986, το πολίτευμά μας είναι πρωθυπουργοκεντρικό. Η καθιέρωση του ασυμβιβάστου θα ενίσχυε ακόμη περισσότερο τη θέση του πρωθυπουργού. Γιατί θα του επέτρεπε να επιλέγει υπουργούς/«βοηθούς», όπως ακριβώς και ο πρόεδρος των ΗΠΑ. Ετσι, όμως, η δυνατότητα να αποδοκιμαστεί ένας κακός ή έστω «αντιπαθής» υπουργός από τους εκλογείς θα εκμηδενιζόταν. Κάτι που θα είχε ως συνέπεια την περαιτέρω αποξένωση των ελίτ από τον λαό.
Τα ανωτέρω δείχνουν ότι η πρωτοβουλία του κ. Μητσοτάκη, παρά τον τρόπο με τον οποίο διατυπώθηκε, αξίζει να συζητηθεί. Οχι όμως στο πόδι και υπό την επήρεια ενός σκανδάλου, αλλά νηφάλια, στο πλαίσιο ενός σοβαρού διαλόγου για την εξυγίανση του πολιτικού μας συστήματος.
Σε αυτόν τον διάλογο, θα προηγούνταν λογικά το ερώτημα «τι επιδιώκεται πρώτιστα με την καθιέρωση του ασυμβιβάστου;». Αν η απάντηση στο ερώτημα αυτό ήταν «να χτυπηθεί το ρουσφέτι και το πελατειακό σύστημα», έχω την εντύπωση ότι η λύση θα πρέπει να αναζητηθεί σε έναν άλλον παράγοντα, που όλοι οι παροικούντες την Ιερουσαλήμ ιεραρχούν ως πρώτο: τον σταυρό προτίμησης.
Εκ πείρας, έχοντας διδάξει συνταγματικό και εκλογικό δίκαιο επί τέσσερις και πλέον δεκαετίες, μπορώ να βεβαιώσω ότι ελάχιστοι συμπατριώτες μας έχουν συνειδητοποιήσει ότι ο Ελληνας εκλογέας, χάρη στον σταυρό προτίμησης, είναι ισχυρότερος από κάθε άλλον, σε Ευρώπη και Αμερική. Δεν αναφέρομαι μόνο στα συστήματα των κλειστών συνδυασμών – της «λίστας», τα οποία προϋποθέτουν δημοκρατικά οργανωμένα κόμματα. Περιλαμβάνω και εκείνα όπου ο ψηφοφόρος μπορεί να διαγράψει το όνομα υποψηφίου τον οποίο αντιπαθεί. Αν σκεφτεί κανείς ότι σε αυτά εξακολουθεί να ισχύει η δεδομένη σειρά των υποψηφίων, θα αντιληφθεί ότι η ισχύς του «σταυρο-δότη» είναι πολύ μεγαλύτερη.
Συνοψίζοντας, υπενθυμίζω ότι τον περασμένο Φεβρουάριο, όταν εξήγγειλε την αναθεωρητική του πρωτοβουλία, ο πρωθυπουργός δεσμεύτηκε ότι η κυβέρνηση θα υπέβαλλε τις προτάσεις της εντός του Μαρτίου, ώστε να διεξαχθεί εγκαίρως ο αναγκαίος επιστημονικός και πολιτικός διάλογος. Θα τις περιμένουμε πολύ ακόμη;
*Ο κ. Νίκος Κ. Αλιβιζάτος είναι ομότιμος καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου του Πανεπιστημίου Αθηνών.
