Δεν τολμώ να φανταστώ τι θα συνέβαινε τις κρίσιμες μέρες μεταξύ 12-26 Οκτωβρίου 1962, όταν προέκυψε η κρίση των πυραύλων της Κούβας, αν πρόεδρος των ΗΠΑ δεν ήταν ο σώφρων Τζον Κένεντι, αλλά ο ανισόρροπος ναρκισσιστής που κυβερνά σήμερα. Η ευθυκρισία του ηγέτη σε κρίσιμες στιγμές είναι θεμελιώδης.
Οι κυβερνητικές αποφάσεις, ιδιαίτερα σε ό,τι αφορά τη διαχείριση μειζόνων κρίσεων και τη διεξαγωγή πολεμικών επιχειρήσεων, είναι εξαιρετικά σύνθετες και, συνήθως, οδυνηρές – το βάρος της ευθύνης είναι μεγάλο. Διαφορετικές αξίες και απόψεις συγκρούονται, ο χρόνος πιέζει, οι συνέπειες είναι τεράστιες. Ο Ρόμπερτ Μακναμάρα (1916-2009), υπουργός Αμυνας των κυβερνήσεων Κένεντι και Τζόνσον την οκταετία 1961-1968, έχει διατυπώσει, στο βιβλίο του «In Retrospect» (1995) και στο εξαιρετικό ντοκιμαντέρ του Ερολ Μόρις «Η ομίχλη του πολέμου» (2003), ενδιαφέρουσες σκέψεις για τον πόλεμο.
Ο Μακναμάρα, τυπικά, ήταν ό,τι καλύτερο είχε η Αμερική τη δεκαετία του 1960: απόφοιτος του Μπέρκλεϊ και του Χάρβαρντ, διέθετε φιλοσοφική παιδεία και αναλυτικό μυαλό, τεχνοκρατική γνώση και εμπειρία εκτελεστικής εξουσίας στη Φορντ. Συμμετείχε ενεργά στον χειρισμό τόσο της κρίσης των πυραύλων της Κούβας όσο και του πολέμου του Βιετνάμ. Λίγοι είχαν τη δική του βιωματική γνώση λήψης κυβερνητικών αποφάσεων, όπως ελάχιστοι είχαν το θάρρος να σταθούν αυτοκριτικά στα πεπραγμένα τους.
Η κρίση των πυραύλων της Κούβας προέκυψε όταν οι Αμερικανοί εντόπισαν εγκαταστάσεις για πυρηνικούς πυραύλους από τη Σοβιετική Ενωση στην Κούβα. Η κυβέρνηση Κένεντι κλήθηκε να χειριστεί τη μεγαλύτερη κρίση μετά τον πόλεμο. Ολοι είχαν επίγνωση της κρισιμότητας των περιστάσεων – την κλιμάκωση των εκατέρωθεν αντιδράσεων με πιθανή κατάληξη τη χρήση πυρηνικών όπλων. Στις μαγνητοφωνημένες συνομιλίες του Λευκού Οίκου, η κοινή αγωνία είναι εμφανής. «Βρεθήκαμε μια ανάσα από τον πυρηνικό πόλεμο», λέει ο Μακναμάρα στον Μόρις.
Καθοριστικό ρόλο στην ισορροπημένη κρίση του Κένεντι έπαιξε ο πρώην πρέσβης των ΗΠΑ στη Μόσχα Τόμι Τόμσον, ο οποίος γνώριζε καλά τόσο τον τότε Σοβιετικό ηγέτη Χρουστσόφ, όσο και τον τρόπο σκέψης των Σοβιετικών. Η αμερικανική κυβέρνηση είχε λάβει δύο αντιφατικά μηνύματα από τον Χρουστσόφ στη διάρκεια της κρίσης. Το πρώτο, στις 26/10, ήταν «ήπιο», προσφέροντας απόσυρση των σοβιετικών πυραύλων, με την υπόσχεση οι ΗΠΑ να μην επιτεθούν στην Κούβα. Το δεύτερο, στις 27/10, ήταν «σκληρό», ζητώντας επιπρόσθετα στρατιωτικά ανταλλάγματα από τις ΗΠΑ. Ολοι διηρωτώντο πιο από τα δύο μηνύματα αντικατόπτριζε καλύτερα τις σοβιετικές προθέσεις. Ο Κένεντι έκλινε προς την άποψη ότι έπρεπε να ληφθεί σοβαρά υπόψη το «σκληρό» μήνυμα. Ο Τόμσον ανέκρουσε τον πρόεδρο. Διέβλεψε ότι οι προθέσεις του Χρουστσόφ αποτυπώνονταν αυθεντικότερα στο «ήπιο» μήνυμα – ο Χρουστσόφ ήθελε να εμφανίσει την αμερικανική υπόσχεση της μη εισβολής στην Κούβα ως νίκη του. Ο Κένεντι πείστηκε, και αυτό έκρινε την έκβαση της κρίσης.
Oι λήπτες αποφάσεων συχνά βλέπουν αυτό που θέλουν να δουν. «Δεν γνωρίζαμε το Βιετνάμ. Εμείς βλέπαμε τον πόλεμο ως ένα επεισόδιο του Ψυχρού Πολέμου, ενώ αυτοί τον έβλεπαν ως πόλεμο ανεξαρτησίας» σημειώνει ο Μακναμάρα.
Οπως υπογραμμίζει ο Μακναμάρα στο ντοκιμαντέρ του Μόρις, το γενικότερο μήνυμα από αυτή την κρίση είναι: δείξε ενσυναίσθηση· βάλε τον εαυτό σου στη θέση του αντιπάλου σου. Ενα άλλο μήνυμα, παρατηρεί, είναι ότι η ορθολογικότητα δεν είναι πάντα σωτήρια. Ολοι οι εμπλεκόμενοι –Κένεντι, Χρουστσόφ, Κάστρο– ήταν ορθολογικοί, αλλά αυτό δεν τους απέτρεψε από το να έλθουν πολύ κοντά στον πυρηνικό όλεθρο. Ενα ακόμη μήνυμα, αυτή τη φορά από τον πόλεμο του Βιετνάμ, σημειώνει ο Μακναμάρα, είναι ότι οι λήπτες αποφάσεων συχνά βλέπουν αυτό που θέλουν να δουν. «Δεν γνωρίζαμε το Βιετνάμ. Εμείς βλέπαμε τον πόλεμο ως ένα επεισόδιο του Ψυχρού Πολέμου, ενώ αυτοί τον έβλεπαν ως πόλεμο ανεξαρτησίας». Στο Βιετνάμ, η αμερικανική ηγεσία όχι μόνο δεν γνώριζε τον αντίπαλο, αλλά δεν διέθετε αξιόπιστη γνώση ούτε από το θέατρο του πολέμου (εξ ου η περίφημη φράση του Κλαούζεβιτς «η ομίχλη του πολέμου»).
Ο ανισόρροπος που κυβερνά την Αμερική σήμερα όχι μόνο θεωρεί την ιρανική ηγεσία ανορθολογική (η έπαρση εύκολα ενεργοποιεί οριενταλιστικά στερεότυπα), όχι μόνο δεν γνωρίζει την πολιτική ιστορία του Ιράν και της Μέσης Ανατολής, αλλά δεν έχει καν την αίσθηση πως κινείται στην ομίχλη. Βαθιά απορροφημένος στην εγωπάθειά του, έχει κατασκευάσει ένα αφήγημα νίκης, το επαναλαμβάνει διαρκώς και θέλει να πειθαναγκάσει τον υπόλοιπο κόσμο να το αποδεχθεί. «Αν [ο Τραμπ] λέει κάτι συνέχεια, έχει την ελπίδα ότι αυτά που λέει θα γίνουν πραγματικότητα», παρατηρεί ο πρώην υπουργός Αμυνας των ΗΠΑ Λέον Πανέτα. «Αλλά αυτό κάνουν τα παιδιά. Δεν είναι αυτό που κάνουν οι πρόεδροι» (Guardian, 22/3/26).
Τα ψέματα, οι αντιφάσεις και οι παλινωδίες δεν ενοχλούν τον ανισόρροπο πρόεδρο – τα θεωρεί απαραίτητο μέρος της απροβλεψιμότητας που πρέπει να επιδεικνύει προκειμένου να μεγιστοποιεί τη διαπραγματευτική ισχύ του. Η αξιοπιστία δεν τον ενδιαφέρει, τις συνέπειες για την παγκόσμια οικονομία τις περιφρονεί, η κακή σχέση με τους συμμάχους τού είναι αδιάφορη. Για ένα μόνο ενδιαφέρεται: την με κάθε τρόπο κατίσχυση. Σε αντίθεση με τον Κένεντι, έχοντας περιβάλει τον εαυτό του με ασπόνδυλους αυλοκόλακες, ουδείς τολμάει να του αντιταχθεί. Η σύγκριση του Μακναμάρα με τον «υπουργό Πολέμου» Χέγκσεθ –τον ακροδεξιό θρησκόληπτο, πρώην τηλεπαρουσιαστή με τα τατουάζ– τα λέει όλα.
*Ο κ. Χαρίδημος Κ. Τσούκας (www.htsoukas.com) είναι καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Κύπρου και ερευνητής καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Warwick.
