Τα τελευταία χρόνια η Ελλάδα βρέθηκε αντιμέτωπη με κρίσεις που μοιράζονται ένα βασικό κοινό χαρακτηριστικό: προήλθαν από εξωτερικούς παράγοντες και εκδηλώθηκαν σε ένα περιβάλλον αυξανόμενης διεθνούς αβεβαιότητας. Η μεταναστευτική πίεση στον Εβρο το 2020, η πανδημία της COVID-19 και η τρέχουσα γεωπολιτική αναταραχή με επίκεντρο το Ιράν συνιστούν διαφορετικές δοκιμασίες, οι οποίες, ωστόσο, αναδεικνύουν μια κοινή συνθήκη: η Ελλάδα καλείται ολοένα συχνότερα να διαχειρίζεται κρίσεις που δεν ελέγχει ως προς την προέλευσή τους, αλλά οφείλει να αντιμετωπίσει αποτελεσματικά ως προς τις συνέπειές τους.
Η κρίση στον Εβρο, την άνοιξη του 2020, ξέσπασε όταν η Τουρκία ανακοίνωσε ότι δεν θα εμποδίζει πλέον τη διέλευση μεταναστών προς την Ευρώπη, κατευθύνοντας χιλιάδες ανθρώπους στα ελληνικά σύνορα. Δεν επρόκειτο απλώς για αυξημένες ροές, αλλά για μια συνειδητή απόπειρα άσκησης πίεσης προς την Ελλάδα και, εμμέσως, προς την Ευρωπαϊκή Ενωση. Η αντίδραση υπήρξε άμεση και στηρίχθηκε σε δύο άξονες: την ενισχυμένη επιτήρηση των συνόρων μέσω των δυνάμεων ασφαλείας και την ανάδειξη της κρίσης σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Με τον τρόπο αυτό, η Ελλάδα απέτρεψε τη δημιουργία τετελεσμένων και ταυτόχρονα ενίσχυσε τη θέση της ως κρίσιμου παράγοντα φύλαξης των εξωτερικών συνόρων της Ενωσης. Παράλληλα, η διαχείριση της κρίσης λειτούργησε ως δοκιμασία ταχύτητας και συντονισμού για την πολιτική ηγεσία, επιβεβαιώνοντας ότι η άμεση κινητοποίηση μπορεί να αποτρέψει την κλιμάκωση ακόμη και σε συνθήκες έντονης πίεσης.
Σχεδόν ταυτόχρονα, η χώρα βρέθηκε αντιμέτωπη με την πανδημία, μια παγκόσμια κρίση δημόσιας υγείας με δυσανάλογες επιπτώσεις για μια οικονομία που εξαρτάται κατά πολύ από τον τουρισμό και τις διεθνείς μετακινήσεις. Η κυβέρνηση αντέδρασε γρήγορα, αξιοποιώντας επιδημιολόγους και ειδικούς, λαμβάνοντας περιοριστικά μέτρα σε πρώιμο στάδιο και ενισχύοντας το σύστημα υγείας. Στην αρχική φάση, η στρατηγική αυτή συνέβαλε στη συγκράτηση των απωλειών και προσέδωσε στις αποφάσεις χαρακτήρα επιστημονικής τεκμηρίωσης, ενισχύοντας τη δημόσια αποδοχή τους. Ταυτόχρονα, ανέδειξε τη σημασία της σχέσης μεταξύ πολιτικής ηγεσίας και επιστημονικής κοινότητας, καθώς και την ικανότητα του κράτους να μεταφράζει εξειδικευμένη γνώση σε άμεση δημόσια πολιτική υπό συνθήκες αβεβαιότητας.
Η τρίτη κρίση, που βρίσκεται σε εξέλιξη, έχει γεωπολιτικό χαρακτήρα. Η ένταση στη Μέση Ανατολή, όπως και ο πόλεμος στην Ουκρανία τα προηγούμενα χρόνια επηρεάζουν άμεσα την Ελλάδα, λόγω της γεωστρατηγικής θέσης και της ναυτιλιακής της ισχύος στην Ανατολική Μεσόγειο. Η ανάπτυξη στρατιωτικών μέσων και η συμμετοχή σε πολυεθνικές πρωτοβουλίες ανέδειξαν τη χώρα ως παράγοντα σταθερότητας και ασφάλειας, με ενεργό παρουσία στην ευρύτερη περιοχή. Παράλληλα, η κυβέρνηση επιδίωξε να εντάξει τις ελληνικές πρωτοβουλίες σε ένα ευρύτερο πλαίσιο συνεργασίας με συμμάχους, επιδιώκοντας όχι μόνο επιχειρησιακά αλλά και πολιτικά οφέλη.
Παρά τις διαφορές τους, οι τρεις κρίσεις αντιμετωπίστηκαν με έναν σχεδόν παρόμοιο τρόπο. Καθεμία πλαισιώθηκε όχι μόνο ως εθνική αλλά και ως ευρωπαϊκή πρόκληση, ενώ η αντίδραση συνδύασε ορατή κρατική κινητοποίηση, ταχύτητα στη λήψη αποφάσεων και ενεργή διεθνοποίηση μέσω συμμαχιών. Η έμφαση αυτή στην ευρωπαϊκή διάσταση δεν υπήρξε απλώς επικοινωνιακή, αλλά λειτούργησε και ως μηχανισμός ενίσχυσης της πολιτικής νομιμοποίησης της κυβέρνησης, εντάσσοντας τις ελληνικές επιλογές σε ένα ευρύτερο πλαίσιο συλλογικής ευθύνης και κοινών συμφερόντων.
Η πρόκληση για την Ελλάδα έγκειται κυρίως στην ενίσχυση ενός κράτους ικανού να απορροφά εξωγενείς κραδασμούς, να συντονίζει αποτελεσματικά τους διαθέσιμους πόρους και να διατηρεί τη σταθερότητά του σε συνθήκες διαρκούς αβεβαιότητας.
Το μοτίβο αυτό παραπέμπει σε έναν συγκεκριμένο τρόπο άσκησης διακυβέρνησης υπό συνθήκες κρίσης. Πρώτον, ενισχύεται ο κεντρικός συντονισμός, με τον πυρήνα της εκτελεστικής εξουσίας να συγκεντρώνει κρίσιμες αρμοδιότητες και να περιορίζει τις γραφειοκρατικές καθυστερήσεις. Δεύτερον, αξιοποιούνται συστηματικά εξειδικευμένοι φορείς –επιστημονικοί στην πανδημία, επιχειρησιακοί και στρατιωτικοί στις άλλες περιπτώσεις– προσδίδοντας τεχνοκρατική επάρκεια στις αποφάσεις. Τρίτον, καλλιεργείται μια λογική ταχείας σήμανσης του προβλήματος, που επιδιώκει να καταδείξει, τόσο στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό, ότι το κράτος διαθέτει σχέδιο και διατηρεί τον έλεγχο της κατάστασης. Τέταρτον, η συστηματική σύνδεση των εθνικών επιλογών με ευρωπαϊκά και διεθνή πλαίσια επιτρέπει την ενίσχυση της διαπραγματευτικής ισχύος της χώρας.
Η σχετική επιτυχία αυτού του προτύπου συνδέεται και με τη φύση των ίδιων των κρίσεων. Οι εξωτερικές απειλές τείνουν να δημιουργούν ευρύτερα περιθώρια συναίνεσης, επιτρέποντας στην κυβέρνηση να εμφανίζεται ως φορέας εθνικής προστασίας και να περιορίζει τις εσωτερικές αντιθέσεις. Αντιθέτως, τα εσωτερικά προβλήματα –διοικητικές ανεπάρκειες, οικονομικά σκάνδαλα ή κοινωνικές συγκρούσεις– δύσκολα εντάσσονται σε ένα ενιαίο εθνικό αφήγημα και μοιραία οδηγούν σε πολιτική φθορά. Η διάκριση αυτή εξηγεί, εν μέρει, γιατί η διαχείριση των τριών κρίσεων είχε συνολικά θετικό αποτύπωμα, τόσο σε επίπεδο αποτελεσματικότητας όσο και σε επίπεδο πολιτικής νομιμοποίησης.
Σε έναν κόσμο όπου οι κρίσεις γίνονται ολοένα πιο σύνθετες και απρόβλεπτες, η πρόκληση για την Ελλάδα έγκειται κυρίως στην ενίσχυση ενός κράτους ικανού να απορροφά εξωγενείς κραδασμούς, να συντονίζει αποτελεσματικά τους διαθέσιμους πόρους και να διατηρεί τη σταθερότητά του σε συνθήκες διαρκούς αβεβαιότητας. Οι πρόσφατες εμπειρίες δείχνουν ότι αυτή η προσαρμογή δεν αποτελεί απλώς ζητούμενο, αλλά μια διαδικασία ήδη σε εξέλιξη, η οποία θα κρίνει τη θέση της χώρας στο ευρωπαϊκό και διεθνές περιβάλλον τα επόμενα χρόνια. Ισως να κρίνει σε μεγάλο βαθμό και το επόμενο εκλογικό αποτέλεσμα.
*Ο κ. Τάκης Σ. Παππάς είναι πολιτικός επιστήμονας και συγγραφέας.
