Για το καθεστώς του Ιράν δεν υπάρχει κανένα ελαφρυντικό. Υπήρξε διαχρονική πηγή πολιτικής αναταραχής στην περιοχή, αλλά η χειρότερη κατηγορία που μπορεί να του προσάψει κανείς είναι η καταστολή που άσκησε στο σώμα της ιρανικής κοινωνίας. Το καθεστώς αυτό εμφανίστηκε ιστορικά ως αντίδραση στον αυταρχικό εκσυγχρονισμό που επεδίωξε ο σάχης της Περσίας (το Ιράν ήταν τη δεκαετία του ’70 κάτι σαν τα εμιράτα του Περσικού Κόλπου σήμερα). Οπως συμβαίνει με αρκετές επαναστάσεις, οδήγησε τη χώρα σε ένα πολύ χειρότερο αυταρχισμό. Η προοπτική της κατάρρευσής του δεν μπορεί επομένως παρά να χαροποιεί όσους τοποθετούν την ανθρώπινη ελευθερία και αξιοπρέπεια στην κορυφή της αξιακής τους ιεραρχίας, ακόμη κι αν το κόστος μιας τέτοιας μετάβασης είναι υψηλό, όπως συνήθως είναι.
Η απόρριψη όμως του ιρανικού καθεστώτος δεν αρκεί για να δει κανείς την επίθεση των ΗΠΑ και του Ισραήλ θετικά. Κατ’ αρχάς δεν είναι ο εκδημοκρατισμός του Ιράν ο πρωταρχικός στόχος της επιχείρησης αυτής. Οι στόχοι είναι παγκόσμιοι (η περικύκλωση της Κίνας), περιφερειακοί (η εξουδετέρωση του βασικού και πιο επικίνδυνου αντιπάλου του Ισραήλ και της Σαουδικής Αραβίας), αλλά και εσωτερικοί των ΗΠΑ (ένας πολεμικός αντιπερισπασμός μετατοπίζει τις προτεραιότητες των ψηφοφόρων). Αλλωστε, τίποτα δεν εγγυάται πως ένα δημοκρατικό Ιράν θα αποκτούσε φιλοϊσραηλινό προφίλ – το αντίθετο μάλλον.
Η έκβαση της επιχείρησης είναι ασαφής. Οπωσδήποτε την ευνόησε η συγκυρία: βρισκόμαστε σε μια ιστορική καμπή όπου η εξέλιξη της τεχνολογίας μεγέθυνε τη στρατιωτική ανισορροπία ανάμεσα στις δύο πλευρές. Ομως, ο πόλεμος έχει ένα ιδιαίτερο και διαχρονικό χαρακτηριστικό: ανήκει στα κοινωνικοπολιτικά φαινόμενα που χαρακτηρίζονται από ακραία αβεβαιότητα ως προς την έκβασή τους. Παρά την τεράστια διαφορά στρατιωτικής ισχύος μεταξύ των δύο πλευρών, το Ιράν διατηρεί ένα πλεονέκτημα: με δεδομένη την επιλογή των ΗΠΑ να μην εισβάλουν με χερσαίες δυνάμεις, το Ιράν θα μπορέσει να κερδίσει αν καταφέρει να μην ηττηθεί, δηλαδή αν αντέξει. Προφανώς οι ΗΠΑ θα προσπαθήσουν να το υπονομεύσουν εσωτερικά, πυροδοτώντας κυρίως αυτονομιστικά ή αποσχιστικά κινήματα, μια τακτική με δύο βασικά μειονεκτήματα: αφενός θα τροφοδοτήσει την καταστολή που ασκεί το καθεστώς και αφετέρου θα αυξήσει την πιθανότητα ενός μελλοντικού, μεταβατικού πολιτικού χάους, ένα σενάριο δηλαδή τύπου Λιβύης ή Σουδάν. Ενα άλλο σενάριο ακολουθεί αυτό της Βενεζουέλας: οι μουλάδες αντικαθίστανται από εξίσου αυταρχικούς στρατηγούς, που τα βρίσκουν με τις ΗΠΑ, εξακολουθώντας να καταστέλλουν την κοινωνία. Τέλος, μια ενδεχόμενη ουδετεροποίηση του Ιράν θα αναδιαμορφώσει την αρχιτεκτονική των συγκρούσεων στη Μέση Ανατολή, αντί να την εξαλείψει.
Ο Τραμπ θα ερμηνεύσει μια τυχόν θετική έκβαση της επιχείρησής του ως δικαίωση και τότε είναι που θα παρασυρθεί σε ακόμη πιο επικίνδυνες περιπέτειες, μέχρις ότου αναπόφευκτα οδηγηθεί στην καταστροφή.
Πέρα από την αβεβαιότητα της έκβασης, μια πρόσθετη αβεβαιότητα αφορά τη μορφή και την έκταση των παράπλευρων απωλειών. Αυτή περιλαμβάνει προφανώς την ενδεχόμενη ζημία στην παγκόσμια οικονομία και τις πιθανές προσφυγικές ροές που μπορεί να προκύψουν. Ακόμη και ζητήματα που φαίνονται εκ πρώτης άσχετα με το Ιράν, όπως το Ουκρανικό, μπορεί να επηρεαστούν αρνητικά. Η αύξηση της τιμής του πετρελαίου στις παγκόσμιες αγορές και η διακοπή των αμερικανικών κυρώσεων στην Ινδία για την αγορά ρωσικού πετρελαίου ευνοούν τον Πούτιν, που ήταν άσχημα στριμωγμένος οικονομικά.
Θεωρώ ότι η σημαντικότερη αρνητική διάσταση της επιχείρησης αυτής είναι άλλη: η ζημιά ενδέχεται να είναι μεγάλη ακόμη και στο σενάριο όπου όλα πάνε καλά για τους επιτιθέμενους. Κι αυτό γιατί ο Τραμπ θα ερμηνεύσει μια τυχόν (και με μεγάλο βαθμό τυχαιότητας) θετική έκβαση της επιχείρησής του ως δικαίωση και επιπλέον απόδειξη της στρατιωτικής του μεγαλοφυΐας – όπως ακριβώς ένας τζογαδόρος που κερδίζει σε συνεχόμενους γύρους στα χαρτιά. Και τότε είναι που θα παρασυρθεί σε ακόμη πιο επικίνδυνες περιπέτειες μέχρις ότου αναπόφευκτα οδηγηθεί στην καταστροφή, μια καταστροφή όμως που δεν θα πλήξει μόνο τον ίδιο, ούτε μόνο τους πολίτες που τον εξέλεξαν, ούτε μόνο τη χώρα του.
*O κ. Στάθης Ν. Καλύβας είναι καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης, κάτοχος της έδρας Gladstone στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης.
