Ποτέ δεν ξέρεις με βεβαιότητα πώς μπορεί να εξελιχθεί μια κρίση. Μπορεί να γίνει αφορμή ευρύτερης ριζοσπαστικοποίησης και να ενισχύσει απρόβλεπτες κοινωνικές δυναμικές. Συνήθως οι ενδογενείς κρίσεις προκαλούν τέτοιες εξελίξεις, όπως έχουμε δει πολλές φορές σε πολλές χώρες.
Υπάρχουν ωστόσο και περιπτώσεις που κάποιες κρίσεις –κυρίως εξωγενείς– λειτουργούν ως συναγερμός. Που «ταρακουνούν» τους πολίτες και δημιουργούν το φαινόμενο που οι Αγγλοσάξονες αποκαλούν «συσπείρωση γύρω από τη σημαία» («rally round the flag»).
Οι κρίσεις αυτές, κατά κανόνα, οδηγούν τόσο την κοινωνία όσο και το πολιτικό σύστημα να ωριμάσουν ταχύτερα ή, έστω, να συμπεριφερθούν πιο συνετά. Απογυμνώνουν την πολιτική από τις υπερβολές της και επαναφέρουν τα πράγματα –ενίοτε και τα πρόσωπα– στα πραγματικά τους μέτρα, καθώς δεν υπάρχει η «πολυτέλεια» μιας κουβέντας παραπάνω ή μιας εκ του ασφαλούς ελαφρότητας. Ο πειρασμός του δημαγωγικού λαϊκισμού είναι πάντα εκεί, το έδαφος ωστόσο είναι λιγότερο πρόσφορο. Τα δε πολιτικά ερωτήματα σταδιακά μετατίθενται από το «ποιος τα λέει πιο ωραία» ή «ποιον συμπαθώ περισσότερο», στο «ποιον εμπιστεύομαι περισσότερο να χειριστεί την κρίση». Ή πιο παραστατικά: «αν γίνει κάτι άσχημο, ποιον εμπιστεύεσαι να απαντήσει στο τηλέφωνο μέσα στη νύχτα;».
Oσα διαδραματίζονται στην ευρύτερη Μέση Ανατολή οδηγούν στο άχαρο αλλά και αναπόφευκτο ερώτημα, αν μπορούν να έχουν επιπτώσεις στο εγχώριο πολιτικό περιβάλλον.
Η απάντηση δεν είναι εύκολη, καθώς κανένας δεν μπορεί να γνωρίζει πώς θα εξελιχθεί η κρίση. Μια σύντομη περίοδος έντασης θα έχει διαφορετικό πολιτικό αποτύπωμα από μια παρατεταμένη κλιμάκωση με πολλαπλές επιπτώσεις.
Σήμερα η στάση της χώρας αξιολογείται σε γενικές γραμμές ως ορθή και συνετή. Οι διαφοροποιήσεις μεταξύ των «συστημικών» κομμάτων είναι μικρές και σημειακές, ενώ πρωτοβουλίες της κυβέρνησης, όπως η στρατιωτική στήριξη της Κύπρου, έχουν υψηλή αποδοχή.
Η βασική μεταβολή αφορά την υπενθύμιση ότι η διακυβέρνηση, εκτός από τη διαχείριση της καθημερινότητας, αφορά και τη διαχείριση κινδύνων. Αυτό μοιάζει να διευκολύνει κάπως την ατζέντα της κυβέρνησης.
Αυτή όμως είναι η τωρινή εικόνα. Αν η κρίση τραβήξει πολύ, αν η αστάθεια στη Μέση Ανατολή οδηγήσει σε άνοδο τιμών ή σε αυξημένες μεταναστευτικές ροές ή σε πλήγματα στον χώρο του τουρισμού, τότε το όλο ζήτημα θα μεταφερθεί από τη σφαίρα της γεωπολιτικής ανάλυσης στην καθημερινότητα των πολιτών. Και εκεί δεν μπορεί να προβλεφθεί τι τάσεις θα αναπτυχθούν.
Στο πεδίο του πολιτικού ανταγωνισμού, σημαντικότερα κριτήρια ψήφου –παρά το ότι δεν είναι στατικά ή αμετάβλητα στη συγκυρία– θεωρούνται πάντα όσα σχετίζονται με την οικονομία, τα εισοδήματα, την καθημερινότητα των πολιτών. Με τη γενική αίσθηση για την πορεία της χώρας και τη θέση κάθε νοικοκυριού σε αυτήν. Τα ζητήματα εξωτερικής πολιτικής έχουν συνήθως μικρότερη βαρύτητα, η οποία ωστόσο αυξάνεται σε ένα περιβάλλον αβεβαιότητας, όπως είναι το σημερινό.
Στα ζητήματα αυτά –εξωτερική πολιτική, ισχύς και διεθνής εκπροσώπηση της χώρας– ο βαθμός της κυβέρνησης είναι καλύτερος από τον μέσο όρο της. Η φθορά της καταγράφεται κυρίως σε άλλα πεδία – ακρίβεια, κόπωση, θεσμικά ζητήματα κυρίως. Υπήρξε ένα διάστημα στα μέσα του περασμένου καλοκαιριού που λόγω κάποιων γεγονότων (κρίση με Λιβύη και αύξηση μεταναστευτικών ροών, υπόθεση Μονής Σινά, κ.λπ.) καταγράφηκε δημοσκοπική κάμψη και σε αυτούς τους τομείς. Στην πορεία, ωστόσο, η εικόνα της κυβέρνησης βελτιώθηκε ξανά λόγω των εξελίξεων στα ενεργειακά, που εκτιμάται ότι αναβαθμίζουν γεωπολιτικά τη χώρα. Η αποδοχή της δεν είναι –και δεν θα μπορούσε να είναι– ενθουσιώδης, όπως ήταν π.χ. στην κρίση στον Εβρο στην αρχή της θητείας της. Υπάρχει όμως ακόμη υπεροχή, τόσο σε σχέση με άλλους τομείς διακυβέρνησης όσο και σε σχέση με τα υπόλοιπα κόμματα.
Στους ίδιους αυτούς τομείς πολιτικής το μεγαλύτερο μέρος της αντιπολίτευσης εμφανίζεται κάπως πιο αμήχανο. Η μεν «συστημική» αντιπολίτευση μοιάζει να υστερεί κάπως σε ειδικό βάρος, ενώ συχνά έχει και μια καθ’ όλα λογική δυσκολία διαφοροποίησης. Η δε «αντισυστημική» αντιπολίτευση, παρά τις όποιες πλειοδοσίες της, μοιάζει λίγο έξω από τα νερά της. Ενώ δεν πρέπει να υποτιμώνται φαινόμενα πολυφωνίας στον χώρο της αντιπολίτευσης, που στο πλαίσιο του εκλογικού ανταγωνισμού έχουν τη δική τους σημασία.
Τα παραπάνω δεν μπορούν φυσικά να προοικονομήσουν τις εγχώριες πολιτικές εξελίξεις. Η φθορά της κυβέρνησης είναι πολυπαραγοντική και εν μέρει αναπόδραστη. Οι αδυναμίες της αντιπολίτευσης επίσης γνωστές και δεδομένες. Ενώ κανείς δεν ξέρει πόσο θα κρατήσει η σύγκρουση και τι ευρύτερες επιπτώσεις θα έχει.
Η βασική μεταβολή, ωστόσο, αφορά την εμπέδωση της βεβαιότητας ότι ζούμε σε ένα ταραγμένο διεθνές περιβάλλον. Την υπενθύμιση ότι η διακυβέρνηση, εκτός από τη διαχείριση της καθημερινότητας, αφορά και τη διαχείριση κινδύνων. Αυτό μοιάζει να διευκολύνει κάπως την ατζέντα της κυβέρνησης, όχι μόνο επειδή υπερέχει στους τομείς αυτούς, αλλά και επειδή επενδύει στην αίσθηση της σταθερότητας και στην καταλληλότητά της να χειριστεί το κρίσιμο «τηλεφώνημα».
*O κ. Ευτύχης Βαρδουλάκης είναι σύμβουλος στρατηγικής και επικοινωνίας.
