Το συγκλονιστικότερο στη φωτογραφία με την πορεία των μελλοθανάτων στο σημείο της εκτέλεσής τους είναι η απλότητα του ύφους τους. Τίποτε εξαιρετικό, τίποτε τραγικό, τίποτε ηρωικό, ούτε φόβος, ούτε απελπισία. Σαν να βαδίζουν για να πάνε να βγάλουν το μεροκάματο. Μία ακόμη ημέρα της ζωής τους, κι ας ξέρουν πως είναι η τελευταία. Η δύναμη της φωτογραφίας: ένα στιγμιότυπο ωμής πραγματικότητας που δεν έχει καμία σχέση με τον αφηρωισμό της εικονογραφίας της Εθνικής Αντίστασης. Αυτό που αποτυπώνει η εικόνα είναι η σιωπή των ανθρώπων που σε λίγο δεν θα υπάρχουν πια. Και πραγματικά αν απομονώσεις ένα ένα τα πρόσωπα αναρωτιέσαι ποιες είναι οι σκέψεις που περνούν απ’ το μυαλό τους. Μια σιωπή πολύ πιο δυνατή από οποιονδήποτε ύμνο που απ’ ό,τι λένε τραγουδούσαν για να δώσουν κουράγιο ο ένας στον άλλον. Κι ας είναι ο Εθνικός μας Υμνος ή η Τρίτη Διεθνής. Μια σιωπή που σε κάνει να αναρωτιέσαι αν ξέρουν ότι βαδίζουν τον μεγάλο δρόμο της Ιστορίας, ή αν σκέφτονται πώς θα ζήσουν οι γυναίκες τους ή τα παιδιά τους αν δεν είναι εκεί για να βοηθήσουν. Ησαν φυλακή, όμως όσο είσαι στη φυλακή πάντα ελπίζεις πως θα έρθει η μέρα που θα απελευθερωθείς. Η φωτογραφία αποτυπώνει την έκφρασή τους τη στιγμή που η ελπίδα τους έχει εγκαταλείψει.
Ενδιαφέρον έχει επίσης και ο φωτογράφος. Λένε πως οι Γερμανοί δεν φωτογράφιζαν τις ομαδικές εκτελέσεις. Σαν να είχαν συνείδηση πως διαπράττουν εγκλήματα και δεν ήθελαν να αφήσουν ίχνη. Ούτε οι Σοβιετικοί εξάλλου. Δεν άφησαν κανένα ίχνος από τη σφαγή της αφρόκρεμας του πολωνικού στρατού στο Κατίν. Ο Γερμανός λοχίας Χέρμαν Χόιερ που πήρε τις φωτογραφίες των εκτελεσθέντων στην Καισαριανή το έκανε κρυφά; Γιατί το έκανε αφού ήξερε πως είναι απαγορευμένο; Προφανώς συμμετείχε στη μονάδα που είχε αναλάβει το βάρβαρο έργο της εκτέλεσης. Μπορεί να ήταν και μέλος του εκτελεστικού αποσπάσματος. Υπηρετούσε σε στρατόπεδο στη Μαλακάσα. Ολες αυτές οι πληροφορίες όμως δεν απαντούν στο ερώτημα για τις προθέσεις που κρύβονται πίσω από τις φωτογραφίες. Τις τράβηξε ως αναμνηστικά στιγμιότυπα του πολέμου; Μην ξεχνάμε ότι είναι Πρωτομαγιά του 1944. Τον Ιούνιο θα γίνει η απόβαση των συμμάχων στη Γαλλία. Οι 200 εκτελούνται σε αντίποινα για την εκτέλεση ενός Γερμανού αξιωματικού στην Πελοπόννησο. Ο ΕΛΑΣ έχει εξουδετερώσει όλες τις υπόλοιπες αντιστασιακές δυνάμεις.
Οι περισσότεροι απ’ τους εκτελεσθέντες ήσαν κομμουνιστές. Είχαν συλληφθεί επί δικτατορίας του Μεταξά και παραδόθηκαν στους κατακτητές. Δεν ήσαν όμως οι μόνοι. Ολα αυτά όμως είναι της αρμοδιότητας των ερευνητών της Ιστορίας, όπως και η ταυτοποίηση όσων προσώπων απεικονίζονται στις φωτογραφίες. Και πολύ καλά έκανε το υπουργείο Πολιτισμού που τις θεωρεί ιστορικά μνημεία και φροντίζει για την απόκτησή τους. Το θέμα είναι πού θα φυλαχθούν και πού θα εκτίθενται. Υποθέτω ότι η δημόσια τηλεόραση θα τις προβάλλει. Κι αυτό το απλό, πρακτικό εκ πρώτης όψεως θέμα, θίγει ένα πολύ μεγαλύτερο και βαθύ. Ενα θέμα που έχει επηρεάσει τη συλλογική μας ψυχοσύνθεση σε όλη τη μεταπολεμική περίοδο και όπως αποδεικνύεται από τη συζήτηση που ξεσήκωσε η ανακάλυψη των φωτογραφιών, εξακολουθεί να μας επηρεάζει. Σε ποιον ανήκει η Εθνική Αντίσταση και κατά συνέπεια σε ποιον ανήκουν τα ηθικά δικαιώματα της ιστορικής της μνήμης.
Για την Αριστερά, η Εθνική Αντίσταση είναι αποκλειστική της κληρονομιά. Θυμηθείτε τον Τσίπρα που μόλις έγινε πρωθυπουργός προσκύνησε στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής, εκεί όπου τραβήχτηκαν οι φωτογραφίες. Το ΚΚΕ ζητάει να τοποθετηθούν στο μουσείο ΕΑΜ-ΕΛΑΣ – δεν ήξερα ότι υπάρχει. Ως γνωστόν, για την Αριστερά στην τριπλή κατοχή αντιστάθηκαν μόνον οι κομμουνιστές. Οι υπόλοιποι, αν δεν ήσαν δωσίλογοι και μαυραγορίτες, κρύβονταν ή αδρανούσαν. Εξάλλου είχε εξαφανίσει όσες αντιστασιακές οργανώσεις δεν της ανήκαν και είχε καταπιεί όσους είχαν ενταχθεί στο ΕΑΜ κι ας μην ήσαν κομμουνιστές. Με βάση αυτή τη στρεβλή αντίληψη, το ΚΚΕ και ο ΕΛΑΣ θεώρησαν την Ελλάδα μετά την απελευθέρωση δική τους. Και με βάση αυτή τη στρεβλή αντίληψη θεώρησαν ότι ο Εθνικός Στρατός και οι Αγγλοι τους την έκλεψαν και ξεκίνησαν τον Εμφύλιο, που στέρησε από τη χώρα μια ολόκληρη δεκαετία μεταπολεμικής προόδου. Σε αυτή τη στρεβλή αντίληψη στηρίχθηκε το περίφημο «ηθικό πλεονέκτημα» της Αριστεράς.
Οι αντιλήψεις αυτές έχουν ολοκληρώσει την ιστορική τους διαδρομή. Χάρη, κυρίως, στο έργο των ιστορικών. Οι φωτογραφίες από το Σκοπευτήριο της Καισαριανής ίσως να είναι ευκαιρία για τη δημιουργία ενός μουσείου που θα φιλοξενεί τη μνήμη της Εθνικής Αντίστασης. Ως Εθνική Αντίσταση όμως και όχι ως αντίσταση μιας Αριστεράς που θέλησε να τη μονοπωλήσει.
