Χαμηλής ευκρίνειας, κιτρινισμένες, χωρίς συνοδευτική περιγραφή. Κι όμως, οι μέχρι πρότινος άγνωστες φωτογραφίες από την εκτέλεση των 200 της Καισαριανής «μιλούν» για τους πρωταγωνιστές τους πιο εύγλωττα απ’ ό,τι μιλούν οι περισσότερες σημερινές για τους δικούς τους, παρ’ όλη την ψηφιακή ευφράδεια και τη μοντέρνα αυτοαναφορικότητά τους. Οι πιο αποκαλυπτικές φωτογραφίες βγαίνουν όταν οι εικονιζόμενοι δεν ενδιαφέρονται πώς θα βγουν· όταν η περίσταση είναι σπουδαιότερη από το άγχος και τη ματαιοδοξία του κλικ. Αυτό συμβαίνει με την ιστορικότητα των φωτογραφιών που εμφανίστηκαν ξαφνικά στο eΒay: οι κρατούμενοι βαδίζουν προς τον θάνατό τους ανάλαφροι, φαινομενικά απροβλημάτιστοι, λες κι έχουν χωνέψει προ πολλού αυτό που πρόκειται να τους συμβεί, ως μέρος μιας αποστολής η οποία μόνο με τη σθεναρή ψυχραιμία ενός προφήτη ολοκληρώνεται. «Εχουμε προβλέψει πως θα πεθάνουμε», υπονοεί η αψηφισιά που αποτυπώνεται στις επίμαχες φωτογραφίες. «Το γνωρίζουμε εδώ και καιρό, το έχουμε πάρει απόφαση», μαρτυρούν οι ευθείες ματιές στον φακό του φωτογράφου. Αγνωστο, εν τω μεταξύ, τι θέλει να καταγράψει ο τελευταίος: Τρόμο; Απόγνωση; Μια τυπική, για τα κατοχικά δεδομένα, διαδικασία θανάτωσης ως σαδιστικό αρχειακό υλικό; Αυτός που δεν φοβάται τον θάνατο και τον αποδέχεται ως κατάληξη μιας στάσης ζωής έχει κάτι αξιοθαύμαστο ανεξαρτήτως συμφραζομένου. Οταν το συμφραζόμενο είναι ναζιστικό, το αξιοθαύμαστο γίνεται ηρωικό.
Διεκδικώντας ήρωες
Στην ιδέα του ηρωισμού οφείλεται η γεμάτη ένταση και αχρείαστες αντεγκλήσεις κουβέντα που πυροδότησε η εμφάνιση των φωτογραφιών. Η Δεξιά τρόμαξε στη θέα μιας «ελληνικής λεβεντιάς» την οποία δεν μπορεί να πάρει κάτω από τις πατριωτικές φτερούγες της, γι’ αυτό επιχείρησε να τη γενικεύσει («η αντίσταση δεν ήταν μόνο αριστερή υπόθεση!») και σε κάποιες περιπτώσεις να την αποδομήσει. Η Αριστερά, από την άλλη, έσπευσε να οικειοποιηθεί τη μνήμη των εκτελεσθέντων, σαν να υπάρχει συνάφεια ανάμεσα στους αγωνιστές της δεκαετίας του ’40 με τους τρυφηλούς αριστερούς γραφειοκράτες του 2026, που παπαγαλίζουν τσιτάτα επικαλούμενοι τα διαπιστευτήρια άλλων. Στη μάχη για την πατρότητα του ένδοξου παρελθόντος εμφιλοχωρεί και το ταυτοτικό ζήτημα: Τι ήταν οι εκτελεσθέντες, πατριώτες ή σοβιετόφιλοι; Αντιστασιακοί ή πολιτικοί κρατούμενοι; Ηρωες ή θύματα των περιστάσεων; Η ιδέα πως οι νεκροί μπορεί να ήταν λίγο απ’ όλα θίγει το μονοδιάστατο μικροπολιτικό μας συμφέρον, στερώντας μας την ευκαιρία να τους αξιοποιήσουμε ως ιδεολογικά τοτέμ. Αντί λοιπόν να δούμε τους 200 ως στυλοβάτες της Ιστορίας, ως μάρτυρες της ναζιστικής θηριωδίας που συνέχουν ως άτομα μια εμπειρία συλλογική, επιλέγουμε να τους δούμε ως δοχεία σύγχρονων νευρώσεων. Το αποτέλεσμα είναι να μην τους βλέπουμε καθόλου, απλώς να τους κοιτάζουμε.
Τι είδαμε στις φωτογραφίες
Η αλήθεια είναι πως κανείς δεν ξέρει τον ήχο του τραγουδιού των μελλοθανάτων. Κανείς δεν γνωρίζει αν την ύστατη ώρα σκέφτονταν την οικογένειά τους, την πατρίδα τους, τον εαυτό τους, τα ιδεώδη τους – όλα ή τίποτα από τα παραπάνω. Ειπώθηκαν πολλά τις τελευταίες μέρες, εκπορευόμενα τα περισσότερα από τη σφαίρα της φαντασίας και του ευσεβούς πόθου: κάποιοι είδαν μόνο ανδρεία στην πορεία των κομμουνιστών προς το σημείο της εκτέλεσης· κάποιοι άλλοι, ειρωνεία προς τους κατακτητές, αμετανόητη πολιτική – κομματική στράτευση, ενώ μερικοί είδαν αυτοθυσιαστικό μεγαλείο ψυχής («πέθαναν για εμάς»). Οι περισσότερες απόπειρες ερμηνείας των φωτογραφιών πάντως κλίνουν προς μια ρομαντικοποίηση του θανάτου, που αντικατοπτρίζει περισσότερο τον τρόπο με τον οποίο επιθυμούμε να τον προσλάβουμε παρά το πλαίσιο μέσα στο οποίο βιώθηκε από τους εκτελεσθέντες. Η αποτίμηση των 200 ως ηρώων μοιάζει κολακευτική, αλλά την ίδια ώρα τους μετατρέπει από ανθρώπους σε κινηματογραφικές φιγούρες, αφαιρώντας από το ιστορικό γεγονός ένα σημαντικό κομμάτι της αλήθειας του. Υπάρχει λόγος: ανήμποροι να φανταστούμε τι θα πει να στέκεσαι μπροστά στο εκτελεστικό απόσπασμα, θέλουμε να ελπίζουμε ότι υπάρχει αξιοπρεπής τρόπος να ξεγελάσεις τη φρίκη. Υπό αυτήν την έννοια, οι φωτογραφίες δεν δείχνουν ανθρώπους που τελικά θανατώθηκαν, αλλά ένα φωταυγές μεταίχμιο μεταξύ ζωής και θανάτου, στο οποίο θα θέλαμε να μείνουμε για πάντα.
