Οταν έστειλα τις φωτογραφίες των μελλοθάνατων αντιφασιστών της Καισαριανής σε έναν συνάδελφο και φίλο στην Αμερική, μου απάντησε: «Είναι συγκλονιστικές αλλά και εμψυχωτικές ταυτόχρονα, γιατί δείχνουν ότι ο φασισμός αντιμετωπίστηκε με θάρρος το 1944 και μπορεί πάλι έτσι να αντιμετωπιστεί». Μια απάντηση που μπορεί να φανεί απλοϊκή, αλλά είναι τυπικά αμερικανική. Ο τραμπισμός ζωντανεύει τους πιο απωθημένους φόβους ότι ο φασισμός μπορεί να έχει κιόλας επιστρέψει. Και δεν είναι μόνο ο τραμπισμός, γιατί η επιστροφή του φασισμού δεν αφορά μόνο την Αμερική, αλλά και την Ευρώπη. Και δεν είναι με μία μόνο μορφή που επιστρέφει, αυτήν που ξέρουμε από την Ιστορία. Φωτογραφίες σαν κι αυτές επομένως δικαιούμαστε να τις διαβάζουμε με παρόμοιο τρόπο, εμψυχωτικό. Και έτσι τις διάβασε και ο περισσότερος κόσμος στην Ελλάδα, γι’ αυτό και η τεράστια συγκίνηση που προκάλεσαν.
Διαβάζω μια φωτογραφία σημαίνει ότι δεν τη βλέπω μόνο, αλλά τη βλέπω μέσω της ερμηνείας της. Οι φωτογραφίες ή ανάλογα τεκμήρια που μπορεί να περιλαμβάνουν κινηματογραφημένες σκηνές, μια διαταγή εκτέλεσης, το τελευταίο σημείωμα, ακόμη και τον σκελετό των εκτελεσμένων –όπως πρόσφατα στο Επταπύργιο– δεν μας συνδέουν αδιαμεσολάβητα με το παρελθόν. Ούτε τα τεκμήρια ούτε τα γεγονότα υπάρχουν γυμνά και αυθεντικά, χωρίς τις ερμηνείες τους. Και οι ερμηνείες τους δεν είναι ενιαίες. Αρκεί να παρακολουθήσουμε τη διαδρομή των τεκμηρίων.
Οι εκτελέσεις του γερμανικού στρατού στις κατεχόμενες χώρες βιώθηκαν ως τραύμα και ως θυσία από τους κατεχόμενους. Βιώθηκαν όμως ως απόλαυση από τους κατακτητές. Και συνεχίζουν να βιώνονται ως νοσταλγία της ισχύος, ως θαυμασμός της καταστροφής, ως ευχαρίστηση από τον πόνο και την καταστροφή των αδύναμων. Και αυτή η νοσταλγία των ισχυρών, μέσα στην οποία φωλιάζουν ο φασισμός και οι ιδεολογίες του θανάτου, εκφράζεται μέσω του «σκοτεινού τουρισμού» ή «θανατοτουρισμού» που οργανώνει επισκέψεις σε μέρη καταστροφής ή απόλαυσης του τωρινού πόνου, αλλά και μέσω της συλλογής αντικειμένων που έχουν σχέση με την απόλαυση του βασανισμού και της θανάτωσης.
Μπείτε στον κόμβο που πουλούσε τις φωτογραφίες της Καισαριανής. Σας υποδέχεται με τη φράση «Καλωσήρθατε στο Crain’s Militaria. Απολαύστε τη συλλογή μας αυθεντικών φωτογραφιών και άλλων αντικειμένων του Γ΄ Ράιχ». Τι θα απολαύσετε εκεί; Τι εκτίθεται προς πώληση; Εκτελεσμένοι Πολωνοί αντάρτες, εκτέλεση Πολωνών ανταρτών, πτώματα εκτελεσμένων Πολωνών με το τραύμα της χαριστικής βολής στο κεφάλι, κουφάρι καμένου Ρώσου στρατιώτη στο ανατολικό μέτωπο, σκοτωμένοι πολίτες, σκοτωμένοι Ρώσοι στρατιώτες, πτώματα στρατιωτών των Συμμάχων, κρεμασμένες Ρωσίδες με δεμένα χέρια και πόδια, φωτογραφίες με τον Χίτλερ, τον Γκέριγκ και άλλους υψηλόβαθμους ναζί, στρατιωτικές ταυτότητες, ντοκουμέντα από το Αουσβιτς, μετάλλια ανδρείας κ.λπ.
Οι φωτογραφίες φυλάχτηκαν στα σκοτεινά ερμάρια για να βγουν στο φως της δημοσιότητας σε μια εποχή που ο ίδιος ο φασισμός, η ορολογία του, η νοοτροπία και η πολιτική του διαδίδονται μέσα από τις νέες τεχνολογίες σαν επιδημία.
Η νοσταλγία του ναζισμού, η απόλαυση του θανάτου και του βασανισμού διέτρεξαν ως μια σκοτεινή ιδεολογία τις δεκαετίες που μας χωρίζουν από τη συντριβή του ναζισμού. Ολες αυτές οι φωτογραφίες φυλάχτηκαν επί δεκαετίες στα σκοτεινά ερμάρια για να βγουν στο φως της δημοσιότητας σε μια εποχή που ο ίδιος ο φασισμός, η ορολογία του, η νοοτροπία και η πολιτική του έχουν βγει στο φως και διαδίδονται μέσα από τις νέες τεχνολογίες σαν επιδημία και αλληλομόλυνση, μέσα από την απόλαυση του σκοτεινού και ερεβώδους της ανθρώπινης ψυχής.
Ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος είναι περισσότερο γνωστός από τις εικόνες του παρά από τις περιγραφές του, όπως προηγούμενοι πόλεμοι. Το πρόσωπο του πολέμου ή μάλλον τα πολλά πρόσωπά του τα γνωρίζουμε από τη φωτοϊστορία και τις εικόνες – ντοκουμέντα. Γι’ αυτό και κάθε σειρά φωτογραφιών που έβγαινε στη δημόσια σφαίρα προκαλούσε πολύ μεγάλη συγκίνηση αλλά και αναταραχή. Στην πλειονότητά τους όμως τις φωτογραφίες αυτές τις τράβηξαν οι κατακτητές, και όχι τα θύματά τους. Είναι το βλέμμα και η νοοτροπία τους που καθρεφτίζονται. Αν κάτι τις κάνει σπάνιες, και ίσως μοναδικές, τις φωτογραφίες της Καισαριανής είναι ότι το βλέμμα των θυμάτων, η γλώσσα του σώματος, οι κινήσεις τους είναι τόσο ισχυρές, ώστε αντιστέκονται και διαπερνούν το σαδιστικό βλέμμα του φωτογράφου.
Αυτό είναι το στοιχείο που φορτίζει τις φωτογραφίες αυτές, το στοιχείο της Αντίστασης. Μιας Αντίστασης που επί δεκαετίες είχε αποσιωπηθεί στην Ελλάδα και κάθε αναφορά σε αυτήν είχε ποινικοποιηθεί. Αυτή η λέξη επικαιροποιείται και ξαναβρίσκει το νόημά της στους καιρούς που ζούμε. Και καθώς δεν έχουμε από πού να πιαστούμε στον καταιγισμό των σκοτεινών ειδήσεων που μας μυδραλιοβολούν καταιγιστικά, οι φωτογραφίες αυτές αποτελούν μια μορφή συναισθηματικής αγκύρωσης, σε ένα παρελθόν με σταθερές ταυτότητες και επιδιώξεις. Για να λειτουργήσουν όμως ως Αντίσταση, χρειάζεται στα πρόσωπα των μελλοθανάτων του 1944 να μπορεί κανείς να αναγνωρίσει τα πρόσωπα των θυμάτων σήμερα και να μετατρέψει τη μνήμη από κυριολεκτική σε παραδειγματική.
*Ο κ. Αντώνης Λιάκος είναι ομότιμος καθηγητής Ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών.
