Με το Ρολόι της Συντέλειας ή της Αποκάλυψης δεν ασχολούμαι φέτος πρώτη φορά. Τον καημό του, τον φόβο του μάλλον, τον έχω κάμποσα χρόνια. Κάθε Γενάρη, ενόσω μοιράζομαι κι εγώ τις ευχές για καλή χρονιά, και μαζί την ψευδαίσθηση ότι ο οικουμενικός βαρύς αχός των πρωτοχρονιάτικων βεγγαλικών «θα διώξει το κακό», περιμένω με αγωνία την ανακοίνωση των επιστημόνων του «Bulletin of the Atomic Scientists» για την ανατοποθέτηση των δεικτών του «Doomsday Clock». Πιο κοντά στο μοιραίο δώδεκα; Πιο μακριά; Κερδίσαμε ανάσες ή τις χάσαμε;
Εφεσιβάλλοντας τη «συγκρατημένη απαισιοδοξία» που λογικά βαραίνει όσους έχουμε φτάσει πια σε ένα σημείο απ’ όπου η θέα μάς διαβεβαιώνει ότι, παρά την εφηβική πεποίθηση αθανασίας, τελικά ο χρονικός ορίζοντας έχει το πέρας του και δεν μετατοπίζεται αέναα, αυτοσυναριθμoύμαι στους οπαδούς της βελτιοδοξίας. Της φιλοσοφικής θεωρίας που πρεσβεύει ότι ο κόσμος μας (μπορεί να) βελτιώνεται από μέρα σε μέρα. Και ότι από τον άνθρωπο και μόνο εξαρτάται η βελτίωση, η προσωπική και η γενική.
Τρυπώνοντας ανάμεσα στην αισιοδοξία και την απαισιοδοξία, στον οπτιμισμό και τον πεσιμισμό, η βελτιοδοξία, διεθνώς γνωστή με τον όρο meliorismus (δημιούργημα της Τζορτζ Ελιοτ, Αγγλίδας μυθιστοριογράφου του 19ου αι.), κηρύσσει την πίστη ότι θα φτάσει καιρός που ο βίος των ανθρώπων θα παρέχει περισσότερη ηδονή παρά οδύνη. Προσβλέποντας στην προκοπή σαν σε πεπρωμένο, η θεωρία αυτή αντιστρατεύεται την ησιόδεια ανάγνωση της ανθρώπινης ιστορίας, όπου η βαθμιαία παρακμή εξεικονίζεται από τη φθίνουσα πορεία που ακολουθούν τα πέντε γένη του έπους «Εργα και Ημέραι»: το χρυσό, το αργυρό, το χάλκινο, το γένος των ηρώων και το γένος του σιδήρου. Τα πέντε που γίνονται τέσσερα στις «Μεταμορφώσεις» του Οβίδιου, όπου εξαιρείται το ηρωικό γένος.
Τρυπώνοντας ανάμεσα στην αισιοδοξία και την απαισιοδοξία, στον οπτιμισμό και τον πεσιμισμό, η βελτιοδοξία, διεθνώς γνωστή με τον όρο meliorismus (δημιούργημα της Τζορτζ Ελιοτ, Αγγλίδας μυθιστοριογράφου του 19ου αι.), κηρύσσει την πίστη ότι θα φτάσει καιρός που ο βίος των ανθρώπων θα παρέχει περισσότερη ηδονή παρά οδύνη.
Μακάρι, λέω, να δικαιωθούν οι βελτιόδοξοι, αν και η βεβαιότητά τους μοιάζει το ίδιο αυθαίρετη με τη βεβαιότητα όσων εσχατολόγων της πολιτικής διατείνονται πως, αν μας επισκεφθούν κάποτε εξωγήινοι, ο πολιτισμός τους θα βρίσκεται στο κομμουνιστικό του στάδιο. Διότι, λέει, για να μπορούν να κάνουν τέτοια απίστευτα διαστρικά ταξίδια, θα έχουν εξελιχθεί τόσο που αδυνατεί να το χωρέσει ο τωρινός νους μας. Και εφόσον η τεχνολογική εξέλιξη (λόγω κάποιας κοσμικής ειμαρμένης) συμβαδίζει με την κοινωνική, τα προηγμένα έθνη κατατείνουν προς τη συγκρότηση κοινωνιών σοσιαλιστικού –και κατόπιν κομμουνιστικού– χαρακτήρα. Μα μήπως δεν το βλέπουμε, αφενός, στις αχαλίνωτα καπιταλιστικές Ηνωμένες Πολιτείες, αφετέρου, στην ιδιορρύθμως «κομμουνιστική» Κίνα;
Επίφοβη κυριολεξία
Ενα σύμβολο είναι το Ρολόι της Αποκάλυψης. Υποδεικνύει την πιθανότητα μιας ανθρωπογενούς οικουμενικής καταστροφής – από πυρηνικό πόλεμο, κλιματική κατάρρευση ή αποχαλινωμένη τεχνητή νοημοσύνη. Για μεταφορά πρόκειται. Για μεταφορά της επιστήμης όμως, όχι της λογοτεχνίας, που αγγίζει την κυριολεξία· την επίφοβη κυριολεξία. «Το ίδιο το σύμβολο», έγραφα εδώ αρχές Φλεβάρη του 2017 υπό τον τίτλο «Ο τσοπανάκος και το Ρολόι της Αποκάλυψης», «με το όνομά του και την υπόστασή του, πιθανόν και με την έμμεση μνεία του Θεού ως Ωρολογοποιού, έχει έναν τόνο μεταφυσικά δραματικό. Προτιμότερο όμως αυτό παρά η σιωπή, η αδιαφορία, το προσωπικό ή συντεχνιακό βόλεμα, ο εγκλωβισμός των ατόμων σε χρυσελεφάντινους πύργους και των εθνών σε τείχη, ο συβαριτισμός, η καταναλωτική μέθη ή μανία. Κι ύστερα, οι πυρηνικοί επιστήμονες δεν είναι σαν τον τσοπανάκο του παραμυθιού. Το παιδαρέλι, ανέμελο, ανήγγελλε κάθε τόσο την επίθεση του λύκου, γιατί ήθελε να δει τους άλλους τρομαγμένους, να γελάσει και να τους περιγελάσει. Οι υπεύθυνοι του Ρολογιού, όμως, είναι ήδη τρομαγμένοι. Και για λογαριασμό μας».
Πού βρισκόμαστε άραγε σήμερα, όντας ήδη στην Ανθρωπόκαινο περίοδο; Ποιο γένος είμαστε; Μπορούμε να απευθυνθούμε στα μάτια και στ’ αυτιά μας, να μας πουν ποιες πληροφορίες συγκεντρώνουν. Για τους δεκάδες κηρυγμένους και ακήρυχτους πολέμους. Για τα εκατομμύρια των ανθρώπων που οι πόλεμοι αυτοί, εμφύλιοι ή διεθνικοί, αλλά και η φτώχεια, η ανελευθερία, η ερημοποίηση, η έλλειψη και του νερού ακόμα, τους αναγκάζουν να μεταναστεύσουν και να προσφυγέψουν. Και ας ξέρουν πως θα συναντήσουν τείχη μισαλλοδοξίας μπροστά τους και φράχτες ψεύδους και συκοφαντίας. Και ας ξέρουν επίσης πως είναι πολλές οι πιθανότητες να ληστευτούν καθ’ οδόν, να βιαστούν ή και να πεθάνουν, κι αυτοί και τα παιδιά τους.
Για τη δράκα των μεγιστάνων, που αθροίζουν περιουσία αβυσσαλέα υπέρτερη της περιουσίας ολόκληρων ηπείρων. Για τους παγετώνες που εξαφανίζονται. Για τα πλαστικά, που ανιχνεύτηκαν πια, το 2019, ακόμα και στο βαθύτερο σημείο του πλανήτη, στην Τάφρο των Μαριανών, στον πυθμένα των 10.927 μέτρων. Εβλεπα τις προάλλες σε κάποιο ντοκιμαντέρ τους Ινδονήσιους να κατασκευάζουν το τόφου, βασικό στοιχείο της δίαιτάς τους, καίγοντας όχι ξύλα ή καρύδες, αλλά πλαστικό νομίμως εισηγμένο από «πλούσιες» χώρες, προορισμένο ακριβώς γι’ αυτόν τον σκοπό, και σκέφτηκα πως ίσως είναι καιρός να προσθέσουμε ένα έκτο γένος: το Πλαστικό.
Ησίοδος και Οβίδιος
Πλην όχι. Και ο Ησίοδος και ο Οβίδιος θα επέμεναν ότι σήμερα κυριαρχεί το σιδερένιο γένος. Και θα εκόμιζαν τους στίχους τους σαν τεκμήρια. Ο Ελληνας πρώτα, που ιστορεί ως εξής τη σιδερένια εποχή: «Καμιά τιμή δεν θα ‘χει πια το λόγο όποιος κρατάει, και μήτε ο δίκιος κι ο αγαθός, μα τον κακούργο πιο πολύ και το ανήθικο θε να τιμήσουν: το μόνο δίκιο θα ‘ναι η δύναμη [δίκη δ’ εν χερσί, και αιδώς ουκ έσται], και η συναίσθηση τ’ αληθινού του δίκιου δεν θα υπάρχει» (στη μετάφραση του Παναγή Λεκατσά). Κι έπειτα ο Λατίνος (εδώ συμβουλεύομαι τη μετάφραση του Θεόδωρου Παπαγγελή), που ζωγραφίζει μια σιδερένια εποχή όπου έχουν εκλείψει η αιδώς και η φιλαλήθεια, ηττημένες από την απάτη, τον δόλο και την απληστία. Προσθέτει, ωστόσο, προφητικά ένα γνώρισμα που το «κατονομάζουν» οι λαίμαργες κραυγές του Τραμπ «Drill, baby! Drill!». Οι σιδηράνθρωποι, λέει ο Οβίδιος, έφτασαν στα σπλάχνα της γης, για να εξορύξουν θησαυρούς που η ίδια η γη τούς είχε κρύψει κοντά στις σκιές της Στυγός, γιατί είναι η αιτία του κακού.
Στην πρώτη θητεία του Ντόναλντ Τραμπ, Γενάρη του 2018, ο δείκτης του Ρολογιού μετακινήθηκε στα δύο λεπτά από τα μεσάνυχτα. Τώρα, στη δεύτερή του, ρυθμίστηκε στα 85 δευτερόλεπτα από τη συντέλεια. Για να τρομάξουμε, αρκεί και μόνο το γεγονός ότι ο οικουμενάρχης επιβεβαιώνει καθημερινά το ησιόδειο «δίκη δ’ εν χερσί». Αυτός δεν είπε: «Δεν χρειάζομαι το διεθνές δίκαιο. Το μόνο πράγμα που μπορεί να με σταματήσει είναι η δική μου ηθική. Το δικό μου μυαλό»; «Το δικό του μυαλό»!…
