«Το περιεχόμενο του “Ρέκβιεμ” (έρωτας – θάνατος) αποδυναμώνει τη μουσική φροντίδα και καλλιέπεια και δημιουργεί έναν κόσμο βίαιο, τραγικό, έναν καταρράχτη συναισθημάτων γεμάτο αγωνία και ανασφάλεια για το μέλλον». Το απόσπασμα, από κείμενο του Γιώργου Κουμεντάκη, το 1995, για την ηχογράφηση του έργου και την κυκλοφορία του σε cd. Την ίδια χρονιά προβλήθηκε το «Βλέμμα του Οδυσσέα» του Θόδωρου Αγγελόπουλου. Τα φλεγόμενα Βαλκάνια και η αναζήτηση τριών χαμένων φιλμ των αδελφών Μανάκια είναι ο καμβάς ενός κινηματογραφικού έπους. Το βλέμμα που κάποια στιγμή χάνεται και το αναζητάς. Αυτό «το παλιό – καινούργιο βλέμμα», όπως έλεγε ο κορυφαίος δημιουργός.
Η ανθρώπινη περιπέτεια, η ανθρώπινη μοίρα είναι το επαναλαμβανόμενο μοτίβο σε όλη τη φιλμογραφία του Θ. Αγγελόπουλου. Είναι, άραγε, κάτι διαφορετικό από το «Ρέκβιεμ για το τέλος του έρωτα» που παρακολουθήσαμε πρόσφατα στη Λυρική Σκηνή, τριάντα χρόνια μετά την πρώτη παρουσίασή του; Τα «βλέμματα» του Δημήτρη Παπαϊωάννου, του Γιώργου Κουμεντάκη και του Θόδωρου Αγγελόπουλου διασταυρώθηκαν απροσδόκητα. Το περασμένο Σάββατο, μετά την απογευματινή πρεμιέρα του 40λεπτου έργου, σε μια ατμόσφαιρα όπου συνυπήρχαν η κατάνυξη, το πένθος, η σιωπή, η αμείλικτη «βαρύτητα» σε αυτό το διαρκές, επαναλαμβανόμενο, κατρακύλισμα των σωμάτων από την κορυφή της κλίμακας και πάλι, είχα ένα «εσωτερικό» χρέος. Να πάω, στη συνέχεια, στο τιμητικό αφιέρωμα στον Θ. Αγγελόπουλο στο Cinobo Oπερα. Η επέτειος του θανάτου του (24 Ιανουαρίου 2012) κι άλλα γεγονότα συνδυάστηκαν με την προβολή του «Βλέμματος του Οδυσσέα». Κι ήταν σαν το ένα θέαμα να εμπεριείχε το άλλο. Σαν να έβλεπα την αγωνία του «Ρέκβιεμ», την επίκληση για «βοήθεια» στο έξοχο λιμπρέτο από το ποίημα του Δημητρίου Καπετανάκη (1912-1944) «Λάζαρος», που μελοποίησε ο Κουμεντάκης και σωματοποίησε ο Παπαϊωάννου (μοναδικά και οι δυο), στις εικόνες του Αγγελόπουλου. Σε αυτήν τη χειροποίητη ελεγεία ενός κόσμου σε αποδρομή και ενός άλλου που αναδύεται μέσα στην πυκνή ομίχλη μιας κατεστραμμένης πόλης, μέσα στο χάος μιας εμπόλεμης ζώνης.
Η ανθρώπινη περιπέτεια, η ανθρώπινη μοίρα είναι το επαναλαμβανόμενο μοτίβο στο έργο του Θ. Αγγελόπουλου. Είναι, άραγε, κάτι διαφορετικό από το «Ρέκβιεμ για το τέλος του έρωτα» που παρακολουθήσαμε πρόσφατα στη Λυρική Σκηνή;
Ο θάνατος υπάρχει παντού, αλλά και η αναγέννηση. «Η αγάπη είναι αργή/ κι όταν φτάνει, κι όταν φτάνει δεν μιλάει ούτ’ ακούει·/ μόνο φιλάει και ξαναζωντανεύει το νεκρό», γράφει ο ποιητής. Οι στίχοι επανέρχονται κατά τη διάρκεια του έργου, η μελοποίηση αποκαλύπτει διαφορετικές πτυχές κάθε φορά, η διαρκής πτώση, ο γδούπος των σωμάτων στην κλίμακα, εμπλέκεται στη μουσική κλίμακα, τίποτα δεν είναι μόνο ήχος ή μόνο εικόνα. Ο συνθέτης και ο χορογράφος/εικαστικός όρισαν από κοινού το νόημα της απώλειας. Δεν συνεργάστηκαν μόνον· συντονίστηκαν.
Οι πυροβολισμοί στο Σεράγεβο(;) δεν σταματούν ούτε με την ομίχλη. Κάποιοι διατάζουν εκτελέσεις, κάποια σώματα πέφτουν νεκρά. Ο Α. έκανε όλο αυτό το ταξίδι για τα ανεμφάνιστα φιλμ των αδελφών Μανάκια. Oταν εκπληρώνεται η επιθυμία, γύρω υπάρχει μόνο συντριβή, θάνατος και ερημιά. Το πρόσωπο του Χάρβεϊ Καϊτέλ (υποδύεται τον Α.), με μάτια γεμάτα δάκρυα, το βλέμμα καρφωμένο πάνω στον τοίχο της βομβαρδισμένης Ταινιοθήκης, σε ένα άδειο, φωτεινό καρέ. Δύο βλέμματα, της αρχής και του τέλους του αιώνα, το ένα πάνω στο άλλο. Η φωνή του βραχνή. Οι στίχοι από την «Οδύσσεια»: «Κι ανάμεσα σ’ ένα αγκάλιασμα κι ένα άλλο, ανάμεσα σ’ ένα κάλεσμα κι ένα άλλο, (θα σου διηγούμαι) όλη την ανθρώπινη περιπέτεια, την περιπέτεια που ποτέ δεν τελειώνει».
Τα σώματα στοιβάζονται στην αρχή της σκάλας στο «Ρέκβιεμ». Η ορχήστρα σταματάει να παίζει. Φινάλε. Σιωπή. Κανείς δεν χειροκροτεί. Ενός λεπτού σιγή.
