Αξιότιμη κυρία Καρυστιανού, Δεν σας γνωρίζω προσωπικά, αλλά σας σκέφτομαι συχνά, όπως και τους υπόλοιπους συγγενείς της τραγωδίας των Τεμπών. Δεν είμαι, φυσικά, ο μόνος. Ολη η Ελλάδα σάς σκέφτεται. Δεν χρειάζεται να εξηγήσω γιατί – ο πόνος του γονιού που έχασε παιδί μάς ενώνει ενστικτωδώς όλους.
Το δυστύχημα των Τεμπών συγκλόνισε τη χώρα. Ανθρώπινα, συστημικά και θεσμικά λάθη, επαναλαμβανόμενα και αποφεύξιμα, επέφεραν τον θάνατο 57 ανθρώπων. Η διαχείριση του δυστυχήματος ήταν προβληματική – τεχνικά, θεσμικά, πολιτικά. Οπως στο Μάτι, αισθανθήκαμε ότι το ελληνικό κράτος όχι μόνο ταλαιπωρεί τους πολίτες του, όχι μόνο δεν προστατεύει τα συλλογικά αγαθά, αλλά, δυνητικά, σκοτώνει με την κακοδιοίκησή του.
Το πάνδημο αίτημα «Δικαιοσύνη – Ποτέ ξανά» κινητοποίησε εκατοντάδες χιλιάδων πολιτών. H κοινή γνώμη σάς ταύτισε με το αίτημα αυτό. Ο ακτιβισμός των συγγενών κράτησε το θέμα στην επικαιρότητα, συμβάλλοντας, μεταξύ άλλων, στην ανάδειξη λιγότερο εμφανών πτυχών του δυστυχήματος (π.χ. ο ερασιτεχνισμός της διαχείρισης του χώρου του δυστυχήματος και η βέβηλη μεταχείριση των υπολειμμάτων μερικών θυμάτων).
Ο πόνος σας τροφοδότησε το πάθος για δικαιοσύνη. Ετσι, συνήθως, συμβαίνει: η οδύνη που επιφέρει η τραγική απώλεια κινητοποιεί, πρωτίστως, τους αγαπημένους των θυμάτων. Η αδράνεια δεν θα ήταν ηθικά αποδεκτή.
Παρόμοια δυστυχήματα (π.χ. η πτώση δύο αεροσκαφών της Boeing 737 Max, 2018, 2019) κινητοποίησαν τους συγγενείς και αλλού. Η διαφορά, όμως, είναι ότι ενώ σε θεσμικά ώριμες χώρες (π.χ. ΗΠΑ, Βρετανία) το αίτημα της δικαιοσύνης λαμβάνει πρωτίστως θεσμικό χαρακτήρα (να διακριβωθεί τι συνέβη, ποιοι ευθύνονται και να τιμωρηθούν), σ’ εμάς γρήγορα υπερπολιτικοποιείται, δηλαδή μετατρέπεται σε αντικείμενο άμετρης κομματικής σύγκρουσης. Η κυβέρνηση επιδίωξε να ελαχιστοποιήσει το πολιτικό κόστος, η αντιπολίτευση να το μεγιστοποιήσει. Για το δυστύχημα μιλάμε, πλέον, με κυρίως κομματικοπολιτικούς όρους («συγκάλυψη», «εργαλειοποίηση»). Δεν είναι τυχαίο. Ολα, σχεδόν, στην Ελλάδα διηθούνται από το φίλτρο της κυρίαρχης πολιτικής νοοτροπίας – την αλόγιστη κομματική αντιπαράθεση.
Φοβούμαι ότι στην παγίδα της υπερπολιτικοποίησης πέσατε κι εσείς, προαναγγέλλοντας την ίδρυση κόμματος. Προσπερνώ το διαφαινόμενο πολιτικό στίγμα του κόμματος, που ήδη εγείρει σημαντικά ερωτήματα. Η ίδια η ιδέα της δημιουργίας κόμματος από εσάς, ανεξαρτήτως ιδεολογίας, είναι σφάλμα. Εξηγούμαι.
Προσωπικότητες-σύμβολα όπως εσείς μπορούν, με το ηθικό κύρος τους, όχι την κομματική ιδιότητά τους, να συμβάλουν στην αξιακή και θεσμική αλλαγή.
Ο πόνος σας, κ. Καρυστιανού, σας κατέστησε καθολικό σύμβολο. Στην ελληνική παράδοση, η χαροκαμένη μητέρα έχει τεράστια συμβολική βαρύτητα. Από την αρχαία επική ποίηση και τις τραγωδίες μέχρι τα δημοτικά μοιρολόγια και τη νεότερη ελληνική ποίηση, η μάνα που θρηνεί το νεκρό παιδί της θεωρείται τραγική μορφή και περιβάλλεται με καθολικό σεβασμό. Αυτό τον σεβασμό τον νιώσατε κι εσείς, παρά τον, ενίοτε, αμετροεπώς συγκρουσιακό λόγο σας.
Η καθολική αποδοχή σάς απέφερε τεράστιο συμβολικό κεφάλαιο (ηθικό κύρος). Το συμβολικό κεφάλαιο ανήκει στις «σπάνιες γαίες» της δημόσιας σφαίρας – είναι δυσεύρετος και ανεκτίμητος πόρος, ιδιαιτέρως χρήσιμος για να προωθήσετε περαιτέρω το καθολικό ηθικό αίτημα για δικαιοσύνη. Οταν ηθικού τύπου αιτήματα περιβάλλονται με το ηθικό κύρος του ομιλητή, η πειθώ κερδίζεται πρωτίστως συναισθηματικά και μεταγενέστερα λογικά. Η λογική επεξεργάζεται αυτό που ήδη έχει συγ-κινήσει την ψυχή. Ο Μάρτιν Λούθερ Κινγκ το γνώριζε καλά, γι’ αυτό ήταν τόσο αποτελεσματικός.
Το συμβολικό κεφάλαιό σας, όμως, θα απομειωθεί σοβαρά όταν κατέλθετε στην κομματική αρένα. Ηδη άρχισε να απομειώνεται. Επήλθε, κατ’ αρχάς, διχόνοια (παλαιά ελληνική ασθένεια) στον σύλλογο των θυμάτων των Τεμπών. Αποκτήσατε, επιπλέον, πολιτικούς αντιπάλους, ενώ πριν δεν είχατε. Σας αντιμετωπίζουν τώρα ανταγωνιστικά, οπότε σας επιτίθενται και/ή χλευάζουν. Αναμενόμενο: η κομματική πολιτική είναι εγγενώς συγκρουσιακή υπόθεση.
Το αίτημα «Δικαιοσύνη – Ποτέ ξανά», διηθούμενο από κομματικό φίλτρο, χάνει την καθολική εμβέλειά του. Η καθολικότητα της αποδοχής σας αλλάζει, τώρα, χαρακτήρα και υποβαθμίζεται, καθότι μετατοπίζεται στο υπό δημιουργία κόμμα σας. Θα είστε, πλέον, υποχρεωμένη να μιλάτε για όλα, ακόμη και για θέματα που ελάχιστα γνωρίζετε ή δεν έχετε σκεφθεί σε βάθος, για τα οποία, όμως, θα προσποιείστε ότι διαθέτετε έγκυρη γνώμη. Ο κομματικός λόγος σας θα απολέσει την πειθώ του βιωματικού λόγου και θα ηχεί κοινότοπος, αβαθής και επιτηδευμένος. Ηδη άρχισε να συμβαίνει. Το ηθικό κύρος διαβρώνεται όταν ο ομιλητής χάσει την αυθεντικότητά του. Η κομματική καθολικότητα είναι καθολικότητα θέσεων, στερούμενη ηθικής ισχύος, ενώ, αντιθέτως, η καθολικότητα του προσώπου-συμβόλου, όπως εσείς, απορρέει από την ηθική ισχύ του βιώματός του.
Ξέρω ότι είναι μάλλον αργά, αλλά ως απλός πολίτης που νιώθει τον πόνο σας σάς εκλιπαρώ: Μη σπαταλάτε το συμβολικό κεφάλαιό σας. Η χώρα δεν έχει ανάγκη από μία ακόμη κομματική φωνή, αλλά από νέα νοοτροπία. Το ελληνικό πρόβλημα δεν είναι ότι κυβερνά το λάθος κόμμα, αλλά ότι η χώρα παραμένει δέσμια ιστορικών εθισμών και αγκυλώσεων. Οι νοοτροπίες δεν αλλάζουν με την ταχύτητα εναλλαγής των κυβερνήσεων. Απαιτείται, βαθύτερα, αλλαγή αξιών και προτεραιοτήτων, που μόνο υπερκομματικά κινήματα μπορούν να καλλιεργήσουν σε βάθος χρόνου. Αυτό είναι ένα μάθημα που πήραμε από το φεμινιστικό, το αντιρατσιστικό και το οικολογικό κίνημα. Προσωπικότητες-σύμβολα όπως εσείς μπορούν, με το ηθικό κύρος τους, όχι την κομματική ιδιότητά τους, να συμβάλουν στην αξιακή και θεσμική αλλαγή. Αρκεί να αξιοποιήσουν με σύνεση την καθολικότητα της αποδοχής τους.
*Ο κ. Χαρίδημος κ. Τσούκας (www.htsoukas.com) είναι καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Κύπρου και ερευνητής καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Warwick.
