Η περιφρόνηση του Τραμπ προς την Ευρώπη και τους ηγέτες της φάνηκε από την πρώτη στιγμή της δεύτερης προεδρίας του, όταν δεν τους προσκάλεσε στην ορκωμοσία του, στέλνοντας μήνυμα ψυχρότητας και ρήξης. Η συμβολική αυτή χειρονομία δεν ήταν απλώς αγένεια, αλλά προοίμιο συνολικότερης στάσης: ο Τραμπ δεν βλέπει την Ευρώπη ως σύμμαχο των ΗΠΑ, αλλά ως βάρος ή αντίπαλο. Η στάση αυτή έχει τέσσερις διαστάσεις.
Στην οικονομική διάσταση, η περιφρόνηση αρθρώνεται γύρω από μια αφήγηση περί «εκμετάλλευσης» των ΗΠΑ, ιδίως στην άμυνα και στο εμπόριο. Σύμφωνα με αυτήν, τα ευρωπαϊκά κράτη απολαμβάνουν την αμερικανική στρατιωτική ομπρέλα χωρίς κόστος. Μετατρέποντας το ΝΑΤΟ από συμμαχία ασφάλειας σε άνιση συναλλαγή, ο Τραμπ θεωρεί τους Ευρωπαίους «κακοπληρωτές» και προειδοποιεί: περισσότερες δαπάνες ή απώλεια αμερικανικής προστασίας. Τα ίδια στο εμπόριο, όπου η Ευρώπη «δεν αγοράζει τα γεωργικά μας προϊόντα, δεν αγοράζει τα αυτοκίνητά μας», αλλά συσσωρεύει πλεονάσματα εις βάρος της αμερικανικής οικονομίας. Αμυνα και εμπόριο συγχωνεύονται έτσι σε ένα κοινό αφήγημα οικονομικού εθνικισμού, όπου η Ε.Ε. περιορίζει την αμερικανική ισχύ μέσω κανονισμών. Εξάλλου, ο Τραμπ ποτέ δεν ξέχασε πως η επέκταση του ιδιωτικού του γηπέδου γκολφ στην Ιρλανδία σκάλωσε σε ευρωπαϊκούς περιβαλλοντικούς κανόνες που προστάτευαν ένα μικροσκοπικό σαλιγκάρι των αμμόλοφων, ένα επεισόδιο που, στα μάτια του, συνοψίζει την Ευρώπη ως χώρο όπου οι κανονιστικές ρυθμίσεις τολμούν να αντιταχθούν στο οικονομικό συμφέρον.
Η γεωπολιτική διάσταση της περιφρόνησης αποκαλύπτεται σε δηλώσεις και πρωτοβουλίες του Τραμπ όπου η Ευρώπη εμφανίζεται όχι ως κεντρικός πυλώνας της διεθνούς τάξης, αλλά ως «αδύναμος κρίκος» που οι ΗΠΑ καλούνται να συνδράμουν. Στην τραμπική οπτική, συγκρούσεις όπως ο πόλεμος στην Ουκρανία αφορούν κυρίως την ευρωπαϊκή ασφάλεια και όχι ζωτικά αμερικανικά συμφέροντα, ενώ η επιμονή της Ευρώπης για θεσμική συνοχή και για μακροχρόνια αντιπαράθεση με τη Ρωσία αντιμετωπίζεται ως δεσμευτικός παράγοντας. Παρόμοια, η εμμονή του Τραμπ με τη Γροιλανδία, για την οποία τόνισε ότι η απόκτησή της είναι αναγκαία για την αμερικανική ασφάλεια, δείχνει διάθεση επανακαθορισμού της παγκόσμιας ισορροπίας δυνάμεων προς όφελος των ΗΠΑ. Μέσα στο νέο πλαίσιο ωμού γεωπολιτικού ρεαλισμού, όπου η προβολή ισχύος ιεραρχείται βάσει εγγύτητας και άμεσου οφέλους, η Ευρώπη δεν αντιμετωπίζεται πλέον ως αναντικατάστατος σύμμαχος, αλλά ως κατάλοιπο μιας παλαιότερης εποχής που δυσκολεύει την αμερικανική αναδιάταξη ισχύος απέναντι σε νέους ανταγωνιστές.
Ιδεολογικά, η εχθρότητα του Τραμπ προς την Ευρώπη εδράζεται στο γεγονός ότι η Ε.Ε. ενσαρκώνει το αντίθετο πολιτικό υπόδειγμα από τον ανελεύθερο λαϊκισμό που αυτός εκφράζει. Η Ευρώπη παραμένει «φιλελεύθερος προμαχώνας» και ένα εναλλακτικό μοντέλο που αντιστέκεται στην απορρύθμιση, αντιμετωπίζει την κλιματική αλλαγή ως συλλογική πρόκληση, αποδίδει σημασία στο κράτος δικαίου και διατηρεί σχετική ανοχή προς τους μετανάστες. Για τον Τραμπ, η Ευρώπη είναι «αδύναμη», «παρακμιακή» και «αποτυχημένη», εκτός βέβαια από επικίνδυνη, καθώς υπονομεύει το αφήγημά του ότι ο εθνικιστικός αυταρχισμός είναι η μόνη ρεαλιστική απάντηση στη σύγχρονη κρίση. Η Στρατηγική Εθνικής Ασφαλείας της διοίκησής του προειδοποιεί μάλιστα για «πολιτισμικό αφανισμό» της ηπείρου, ενώ ο Τζέι Ντι Βανς τόνισε στο Μόναχο την απειλή που δέχονται οι ευρωπαϊκές κοινωνίες από τον «εσωτερικό εχθρό», δηλαδή τις φιλελεύθερες αρχές της. Σε ένα τέτοιο σχήμα, η Ευρώπη δεν είναι σύμμαχος αξιών, αλλά αντίπαλο παράδειγμα: μια φιλελεύθερη τάξη που πρέπει είτε να μεταλλαχθεί είτε να απονομιμοποιηθεί, ώστε να μην ανταγωνίζεται την τραμπική Αμερική.
Ο Αμερικανός πρόεδρος δεν βλέπει τη Γηραιά Ηπειρο ως σύμμαχο των ΗΠΑ, αλλά ως βάρος ή αντίπαλο. Η στάση αυτή έχει τέσσερις διαστάσεις: οικονομική, γεωπολιτική, ιδεολογική και ψυχολογική.
Τέλος, η εχθρότητα του Τραμπ προς την Ευρώπη έχει μια προσωπική και ψυχολογική διάσταση. Ο Τραμπ γνωρίζει ότι οι φιλελεύθεροι ηγέτες της Ευρώπης, όπως και οι περισσότεροι Ευρωπαίοι πολίτες, ούτε τον θαυμάζουν ούτε τον συμπαθούν. Για έναν πολιτικό που αντιλαμβάνεται την εξουσία ως προσωπική επιβεβαίωση και απαιτεί δημόσια αναγνώριση, αυτό αποτελεί προσβολή. Ο Τραμπ απεχθάνεται όσους δεν «κλίνουν το γόνυ» μπροστά του και δεν επιβεβαιώνουν το αφήγημα της προσωπικής του μεγαλοσύνης – είτε αυτό αφορά τη διαχείριση της παγκόσμιας πολιτικής με ένα δήθεν «Συμβούλιο Ειρήνης» είτε τη φαντασίωση ενός Νομπέλ Ειρήνης. Αντιθέτως, δείχνει εμφανή προτίμηση σε αυταρχικούς ή ανελεύθερους ηγέτες που του προσφέρουν απροκάλυπτο θαυμασμό, συμβολική υποταγή και μεγάλης αξίας δώρα. Υπό αυτή την έννοια, η Ευρώπη δεν αποτελεί μόνο θεσμικό και ιδεολογικό αντίπαλο, αλλά και συναισθηματικό: ένα σύνολο χωρών όπου η έλλειψη θαυμασμού και προσωπικής αναγνώρισης μετατρέπεται, στη συνείδηση του Τραμπ, σε πολιτική εχθρότητα.
Η περιφρόνηση, ιδίως απέναντι σε σύμμαχο, όμως, δεν είναι καλός σύμβουλος, καθώς η Ευρώπη διαθέτει κι αυτή ισχυρούς μοχλούς πίεσης. Στην οικονομία, ως κάτοχος μεγάλου μέρους του αμερικανικού χρέους και στη γεωπολιτική ασφάλεια, ως αναντικατάστατος σύμμαχος, ιδίως στο νέο μέτωπο της Αρκτικής. Και αν στο πεδίο των ιδεολογικών διαφορών δεν μπορούν να γίνουν πολλά, η Ευρώπη θα μπορούσε πάντα να κατευνάσει την προεδρική μεγαλομανία του Τραμπ με πιο συμβολικά μέσα. Ας πούμε, με την απονομή του Βραβείου Καρλομάγνου για τη συμβολή του στην προώθηση της ευρωπαϊκής ενότητας.
*Ο κ. Τάκης Σ. Παππάς είναι συγγραφέας του βιβλίου «Εξηγώντας τον Τραμπ» (εκδ. Πατάκη).
