Υπάρχει μια ξεχασμένη ταινία του 2004 με τίτλο «Layer Cake», όπου ο Ντάνιελ Κρεγκ υποδύεται έναν έμπορο κοκαΐνης ο οποίος καταφέρνει, λειτουργώντας με «πολιτισμένο» και «επιχειρηματικό» τρόπο, να επιβιώσει μέσα στον αδίστακτο κόσμο των εγκληματικών συμμοριών. Πετυχαίνει μάλιστα την «αποστράτευσή» του, αποκομίζοντας ταυτόχρονα ένα μεγάλο κομπόδεμα. Ωσπου, στην τελευταία σκηνή της ταινίας, καθώς διασκεδάζει χαλαρός και ευτυχής σε ένα πάρτι, δολοφονείται από μια στενή του συνεργάτιδα την οποία εμπιστεύεται απολύτως.
Ο λόγος που θυμήθηκα αυτή την ταινία σχετίζεται με τις πρωτοφανείς διεθνείς εξελίξεις. Μετά την απολύτως επιλήψιμη απαγωγή Μαδούρο, όπου τουλάχιστον μπορούσε να διακρίνει κανείς κάποια λογική, παρακολουθήσαμε άφωνοι τις πρωτοφανείς απειλές προσάρτησης της Γροιλανδίας, που όπως ήταν φυσικό προκάλεσαν τεράστιους γεωπολιτικούς και οικονομικούς τριγμούς. Ακολούθησαν οι γνωστές διαγνώσεις της αμείλικτης επιστροφής του νόμου της ζούγκλας στη διεθνή σκηνή, δηλαδή της ωμής ισχύος δίχως κανένα φίλτρο ή περιορισμό. «Η μετατόπιση της διεθνούς τάξης δεν είναι μόνο τεκτονική, είναι και μόνιμη», δήλωσε η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν.
Δεν είναι όμως αυτό το πιο τρομακτικό στην όλη ιστορία, αλλά το γεγονός πως η μεθόδευση του Ντόναλντ Τραμπ είναι μια κίνηση που θυμίζει τη δολοφονία του Ντάνιελ Κρεγκ από την έμπιστη συνεργάτιδά του. Ακόμη πιο τρομακτικό είναι το γεγονός πως δεν απαιτεί ούτε στρατιωτική επέμβαση ούτε εισβολή. Μπορεί να πραγματοποιηθεί με απίστευτη ευκολία. Ο λόγος είναι ότι οι αμυντικές, οικονομικές, ακόμη και οι ψηφιακές, υποδομές της Ευρώπης ελέγχονται από τις ΗΠΑ, οι οποίες μπορούν με μια τους κίνηση να παραλύσουν ολόκληρη την Ευρώπη. Για να το πω απλά, οι ΗΠΑ μπορούν να τη «χακάρουν» άμεσα και θανάσιμα.
Η εξάρτηση αυτή εξηγείται μεν από την αίσθηση ευκολίας και εφησυχασμού που κυριάρχησε στα ευρωπαϊκά κράτη για πολλές δεκαετίες, αλλά σχετίζεται και με κάτι βαθύτερο. Η συμμαχία που προέκυψε μετά το 1945 και βρήκε έκφραση στο ΝΑΤΟ, αλλά και σε ολόκληρο το πλέγμα των θεσμών που επέτρεψαν στη Δύση (και όχι μόνον) να γνωρίσει μια πρωτοφανή περίοδο ειρήνης και ευημερίας, δεν ήταν απλώς μια συμμαχία. Ηταν κάτι πολύ παραπάνω: μια σχέση βαθιάς εμπιστοσύνης, μια σχεδόν απόλυτη ταύτιση που σφυρηλατήθηκε μέσα στην κόλαση του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, για να παγιωθεί στην πεντηκονταετή σύγκρουση που αποκαλούμε Ψυχρό Πόλεμο. Τα μεταπολεμικά ευρωπαϊκά κράτη, τα πολιτικά τους συστήματα, ακόμη και πολλές από τις αξίες που κυριαρχούν στις ευρωπαϊκές κοινωνίες, είναι σε μεγάλο βαθμό δημιούργημα των ΗΠΑ. Αν προσθέσει κανείς και το κοινό πολιτιστικό υπόβαθρο της ελληνορωμαϊκής παράδοσης και του χριστιανισμού, εύκολα αντιλαμβάνεται πως η «Δύση» ήταν ένας ουσιαστικός και γι’ αυτό στέρεος πολιτικοκοινωνικός σχηματισμός. Προφανώς δεν έλειπαν οι τριβές: θυμίζω τις δηλώσεις ενός άλλου Ντόναλντ, του Ράμσφελντ, όταν στο πλαίσιο της αμερικανικής εισβολής στο Ιράκ έκανε λόγο περιφρονητικά για την «Παλιά Ευρώπη». Ομως ποτέ δεν απειλήθηκε η υπόσταση της συμμαχίας – αξίζει να ξαναδιαβάσει κανείς σήμερα τις δηλώσεις αυτές για να αντιληφθεί το τεράστιο χάσμα που τον χωρίζει από τον Τραμπ. Χρειάστηκε να βρεθεί στην εξουσία ένας ανερμάτιστος (για να το πούμε ήπια) πολιτικός, που θεώρησε αλαζονικά πως ήρθε η ώρα να καταστρέψει αυτή τη σχέση – και για να κερδίσει τι ακριβώς;
Οι αμυντικές, οικονομικές, ακόμη και οι ψηφιακές, υποδομές της Ευρώπης ελέγχονται από τις ΗΠΑ, οι οποίες μπορούν με μια τους κίνηση να την παραλύσουν ολόκληρη.
Το 1966, ο Γάλλος ηγέτης Σαρλ ντε Γκωλ κατάλαβε ότι η απόλυτη στρατιωτική εξάρτηση της Γαλλίας από τις ΗΠΑ συνιστούσε μια σοβαρή αδυναμία και γι’ αυτό έβγαλε τη Γαλλία από το στρατιωτικό σκέλος του ΝΑΤΟ. Καθώς προερχόταν από τον προ του 1945 κόσμο της ευρωπαϊκής ηγεμονίας, ο Ντε Γκωλ θεωρούσε πως για να παραμείνει η Γαλλία μεγάλη δύναμη, έπρεπε να διατηρήσει τη στρατιωτική αυτονομία της. Ούτε όμως και αυτός πίστεψε ότι οι ΗΠΑ θα μπορούσαν να προδώσουν ποτέ τη συμμαχία.
Και τώρα; Oπως είπε σοφά ο πρωθυπουργός του Καναδά, η νοσταλγία δεν είναι στρατηγική.
*O κ. Στάθης Ν. Καλύβας είναι καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης, κάτοχος της έδρας Gladstone στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης.
