Στις 18.12.2008, ο Κώστας Σημίτης, σε ομιλία του στη Βουλή, προειδοποίησε προσεκτικά ότι «αν παρουσιαστούν δυσκολίες δανεισμού του ελληνικού κράτους, θα έχει δοθεί η αφορμή να διατυπωθεί η υπόδειξη [από την Ε.Ε.] ότι η λύση θα πρέπει να επιζητηθεί μάλλον με προσφυγή στο ΔNT». Με απλά λόγια, ο πρώην πρωθυπουργός χτύπησε το καμπανάκι: κινδυνεύουμε! Δεν εισακούστηκε. Το πελατειακό κράτος είχε άλλες προτεραιότητες. Τον Μάιο 2010, η χώρα πρακτικά χρεοκόπησε και προσέφυγε στο ΔΝΤ. Τις συνέπειες τις ζήσαμε.
Ο αείμνηστος Κ. Σημίτης ήξερε τι έλεγε. Είχε γνώση των οικονομικών δεδομένων και πληροφόρηση από τις Βρυξέλλες. Η προειδοποίησή του δεν ήταν αστρολογική πρόβλεψη, αλλά ορθολογικά συναχθέν πιθανό σενάριο. Με καβαφικούς όρους, ο Σημίτης ήταν ένας «σοφός» που αφουγκραζόταν τη «μυστική βοή των πλησιαζόντων γεγονότων», ενώ οι κυβερνώντες εφησύχαζαν και ο λαός, αμέριμνος, «ουδέν άκουε». Διολισθαίναμε στη χρεοκοπία καθημερινά, αλλά δεν το συνειδητοποιούσαμε.
Θυμίζω το ποίημα του Καβάφη «Σοφοί δε προσιόντων»: «Οι άνθρωποι γνωρίζουν τα γινόμενα. / Τα μέλλοντα γνωρίζουν οι θεοί, / πλήρεις και μόνοι κάτοχοι πάντων των φώτων. / Εκ των μελλόντων οι σοφοί τα προσερχόμενα / αντιλαμβάνονται. Η ακοή / αυτών κάποτε εν ώραις σοβαρών σπουδών / ταράττεται. Η μυστική βοή / τούς έρχεται των πλησιαζόντων γεγονότων. / Και την προσέχουν ευλαβείς. Ενώ εις την οδόν / έξω, ουδέν ακούουν οι λαοί».
Ενώ στα «Κεριά» ο Καβάφης προβάλλει την ωρολογιακή αντίληψη του χρόνου (τα κεριά που σβήνουν είναι σαν τα χρόνια που περνάνε), στο «Σοφοί δε προσιόντων» αναδεικνύει, όπως υπογραμμίζει ο Στέλιος Ράμφος στο διεισδυτικό «Η αφθαρσία μέσα μας: Ο χρόνος του Καβάφη» (Αρμός, 2024), την «εσωτερική αίσθηση» του χρόνου. Αυτή έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον.
Οι κοινοί άνθρωποι προσλαμβάνουν τον χρόνο στο παρόν – «γνωρίζουν τα γινόμενα». Η άμεση προσληπτική μας ικανότητα περιορίζεται στα τρέχοντα. Οι θεοί, από την άλλη, γνωρίζουν τα «μέλλοντα». Αυτό που οι κοινοί άνθρωποι βιώνουν ως αβεβαιότητα, για τους παντεπόπτες θεούς είναι γνώση.
Υπάρχει, όμως, μια κατηγορία γεγονότων, τα «προσερχόμενα» (επικείμενα), διαφορετική από τα «γινόμενα» και τα «μέλλοντα», των οποίων προνομιακή γνώση έχουν οι «σοφοί». Γιατί οι «σοφοί»; Διότι αυτοί, «ευλαβικά» βυθισμένοι καθώς είναι στις «σοβαρές σπουδές» τους, διαθέτουν οξυμμένη αντιληπτικότητα. Εχοντας αποσυρθεί προσωρινά από την τύρβη του κόσμου, είναι σε θέση να ακούν τη «μυστική βοή των πλησιαζόντων γεγονότων». Ενώ αυτά τα γεγονότα δυνητικά αποτελούν μέρος του αντιληπτικού πεδίου και των κοινών ανθρώπων, δεν καθίστανται αντικείμενα προσοχής. Ο θόρυβος της κοινωνικής διάδρασης (της «οδού)» και η έλλειψη γνώσης αμβλύνουν την ικανότητα των πολλών να εστιάζουν στα αθορύβως «προσερχόμενα».
Ο «σοφός» Σημίτης του 2008 δεν είχε ευχάριστα νέα να μας πει, οπότε δεν είχαμε κι εμείς λόγο να τον ακούσουμε.
Η γνώση των «σοφών» δεν είναι μαντική, αλλά πεπαιδευμένα διαισθητική. Οπως οι πεπειραμένοι οδηγοί έχουν μάθει να «διαβάζουν» τη συμπεριφορά πεζών και οδηγών στον δρόμο, οι καβαφικοί σοφοί αντιλαμβάνονται την έλευση επικείμενων γεγονότων, τα οποία προαναγγέλλονται από «μυστικές» δονήσεις. Ενώ ο «λαός», απασχολημένος με τις βιοτικές ανάγκες του στο παρόν, αδυνατεί να ακούσει και να ερμηνεύσει τους υπόκωφους κραδασμούς που προηγούνται μειζόνων συμβάντων, οι «σοφοί» τούς καταγράφουν και συνθέτουν τα παρελθόντα, τα «γινόμενα» και τα «προσερχόμενα» σε μια μεγάλη εικόνα. Οι «σοφοί» βλέπουν μοτίβα, όχι κουκκίδες.
Η προσοχή των «σοφών» είναι «εμβίωσι διάρκειας», παρατηρεί ο Στ. Ράμφος: «Αναγνωρίζουν κάθε στιγμή την ενότητα του “πριν” και του “μετά” με το “τώρα” και γι’ αυτό με την “προσοχή” δεξιώνονται την αόρατη, ανεπαίσθητή τους έλευσι». Με άλλα λόγια, αν εστιάζουμε μόνο στα γεγονότα του παρόντος αδυνατούμε να αποτιμήσουμε τη σημασία τους, καθότι χάνουμε την εσωτερική διασύνδεσή τους με το παρελθόν και το προσεχές μέλλον. Οι καβαφικοί σοφοί και ποιητές μάς θυμίζουν ότι ο χρόνος δεν είναι άθροισμα θραυσμάτων του «τώρα», αλλά βιωμένη διάρκεια.
Σε κάθε επάγγελμα οι αρχάριοι διαφέρουν από τους έμπειρους, μεταξύ άλλων, στον τρόπο που βιώνουν τον χρόνο. Ο αρχάριος αντιλαμβάνεται τον χρόνο ως ακολουθία διακεκριμένων μεταξύ τους στιγμών, οι οποίες δεν συνδέονται εσωτερικά («μυστικά»). Οι κινήσεις του αρχάριου τενίστα λ.χ. αποκρίνονται μηχανιστικά στις κινήσεις του αντιπάλου. Αντιθέτως, ο έμπειρος διαβλέπει τι θα συμβεί στη ροή του παιχνιδιού – έχει αναπτύξει εσωτερική αίσθηση του χρόνου. Δεν γνωρίζει τα «μέλλοντα» (δεν μπορεί να ξέρει ποιος θα νικήσει, λ.χ.), αλλά εστιάζει διαισθητικά στα «προσερχόμενα» –στις πιθανές επικείμενες κινήσεις του αντιπάλου–, των οποίων την έλευση έχει βιωματικά εκπαιδευθεί να αντιλαμβάνεται.
Βεβαίως, μπορεί να είναι κανείς πεπαιδευμένος υπουργός Οικονομικών, αλλά να στερείται «σοφίας» (τη «σοφία» που δεν φάνηκε να διαθέτει ακόμη και ο Κ. Σημίτης στο Ασφαλιστικό). Η τριβή του πολιτικού ανταγωνισμού έχει αμβλύνει την αντιληπτικότητά του. Η προσοχή του δεν είναι στραμμένη «ευλαβικά» στο κοινό καλό, αλλά στην πολιτική κατίσχυση, χάνοντας την ικανότητα να αφουγκράζεται τη «μυστική βοή» των «προσερχομένων». Εν τω μεταξύ, ο «λαός», «εις την οδόν, έξω», ως συνήθως, «ουδέν ακούει». Ο «σοφός» Σημίτης του 2008 δεν είχε ευχάριστα νέα να μας πει, οπότε δεν είχαμε κι εμείς λόγο να τον ακούσουμε.
*Ο κ. Χαρίδημος Κ. Τσούκας (www.htsoukas.com) είναι καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Κύπρου και ερευνητής καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Warwick.
