Το καλό με τον λαϊκισμό είναι ότι διατυπώνει εναργώς –δηλαδή χωρίς φιοριτούρες– τα προβλήματα. Το κακό είναι ότι προτείνει και λύσεις, τόσο απλοϊκές που ακούγονται καλές, αλλά είναι καταστροφικές. Οι Ελληνες το ξέρουμε διότι το ζήσαμε την ένδοξη εποχή του αντι-μνημονίου και χορτάσαμε υποσχέσεις για λύση σύνθετων προβλημάτων με ένα νόμο κι ένα άρθρο.
Το άλλο κακό του λαϊκισμού είναι η δημοφιλία –έστω παροδική– που απολαμβάνουν οι εκφραστές του. Αυτό δημιουργεί διαρκώς κίνητρα για περισσότερο λαϊκισμό. Η εκλογική διαδικασία είναι παίγνιο μηδενικού αθροίσματος· ό,τι κερδίζει ο ένας, το χάνει κάποιος άλλος. Επομένως η δημοφιλία των λαϊκιστών, ακόμη κι όταν δεν γίνονται εκλογές αλλά έχουμε πολλές –μα, πάρα πολλές– δημοσκοπήσεις, δημιουργεί πολιτικά γεγονότα. Ολοι θέλουν λίγη από την –έστω εφήμερη– δόξα τους και όλοι σπρώχνονται να λαϊκίσουν. Φίλος, νέος πολιτευτής στη Θεσσαλία, διηγιόταν πώς πήγαινε στα χωριά για να μιλήσει για την αναδιοργάνωση της παραγωγής, την ανάγκη συνεργειών, την αναβίωση των συνεταιρισμών και άλλα τέτοια «κουλτουριάρικα». «Τάξε», του έλεγαν οι συνεργάτες του, «τάξε…». Δεν έταξε. Εμεινε πολιτευτής.
Αυτό είναι το άλλο κακό του λαϊκισμού: ο ρηχός διάλογος διώχνει τον σοβαρό, τα βραχυπρόθεσμα μέτρα διώχνουν τις μακροπρόθεσμες λύσεις. Αναλώθηκε επί παραδείγματι άπειρος χρόνος για τη «δίκαιη τιμή της κιλοβατώρας» στο χωράφι και δεν συζητήθηκε το βασικό πρόβλημα, που είναι ότι οι αγρότες δεν μπορούν να γίνουν παραγωγοί του ρεύματος που καταναλώνουν.
Ο ρηχός διάλογος διώχνει τον σοβαρό, τα βραχυπρόθεσμα μέτρα διώχνουν τις μακροπρόθεσμες λύσεις.
Η φύση των νέων (και λίγο παλιότερων) Μέσων ευνοεί την εντυπωσιοθηρία εις βάρος της ουσίας. «Στον πολιτισμό της εικόνας έχεις στην τηλεόραση απομίμηση δημόσιας συζήτησης», έγραφε ο μεγάλος θεωρητικός των media Νιλ Πόστμαν, ο οποίος από το 1992 προειδοποιούσε στο βιβλίο του «Τεχνοπώλιο» (στα ελληνικά εκδ. Καστανιώτη) ότι «έχουμε κορεσθεί από πληροφορία, πνιγόμαστε μέσα σ’ αυτή, δεν την ελέγχουμε και δεν ξέρουμε τι να κάνουμε μ’ αυτή. (…) Tο πληροφοριακό ανοσοποιητικό μας σύστημα δεν δουλεύει πια. Δεν ξέρουμε πώς να φιλτράρουμε αυτή την πλημμύρα πληροφοριών, δεν ξέρουμε πώς να τη μειώσουμε, δεν ξέρουμε πώς να τη χρησιμοποιήσουμε. Πάσχουμε από ένα είδος πολιτιστικού AIDS». Και αν για τον Πόστμαν η τηλεόραση είναι «απομίμηση δημόσιας συζήτησης», πού να έβλεπε τα κοινωνικά δίκτυα.
Τα ηλεκτρονικά μέσα είναι εκ φύσεως καλοί αγωγοί του λαϊκισμού, αφού απαιτούν βραχύ ατακαδόρικο λόγο, όταν τα σύγχρονα προβλήματα χρειάζονται σε βάθος ανάλυση. Ετσι φτάνουμε στο βασικό πρόβλημα του λαϊκισμού. Δεν είναι μόνο εύπεπτος, παράγεται με ελάχιστα (πνευματικά) μέσα και με μεγάλη ευκολία. Εξ ου και πάει άπατη η κριτική στην κ. Μαρία Καρυστιανού ότι «δεν έχει πρόγραμμα». Δεν το χρειάζεται· είδαμε τι προκοπή κάνει και το ΠΑΣΟΚ που έχει. Το μόνο που χρειάζεται είναι να δώσει φωνή στις λαϊκιστικές δοξασίες που είναι κυρίαρχες στην ελληνική κοινωνία. Να πει, π.χ., «αυστηροποίηση των ποινών και προς τους πάνω», δηλαδή τους πολιτικούς, «όλα τα κιλά, όλα τα λεφτά» κι αργότερα (γιατί όχι;) «διώξτε τους ξένους να βρουν δουλειές τα ελληνόπουλα». Τα δε, μασκαρεμένα σε προτάσεις, συνθήματα δεν χρειάζεται να έχουν συνοχή. «Και τα μισά να κάνει, πάλι κέρδος θα ‘χουμε», θα πουν οι περισσότεροι.
Βεβαίως δεν γνωρίζουμε αν η κ. Καρυστιανού μπορέσει να ικανοποιήσει τη μεγάλη ζήτηση του δεξιού λαϊκισμού που, μετά την ήττα του αριστερού λαϊκισμού το 2015, έγινε κυρίαρχος στη χώρα. Οι πρώτες γκάφες, τα πρώτα μπρος-πίσω, δεν προοιωνίζονται τα καλύτερα. Το βασικό είναι πως με τη συνέργεια όλων ο δεξιός λαϊκισμός εξαπλώνεται, αναζητεί πολιτική έκφραση –γι’ αυτό τα σκαμπανεβάσματα στον χώρο των «μικρών»– και κάποια στιγμή θα τη βρει. Ας ελπίσουμε μόνο ότι δεν θα πληρώσουμε ακριβότερα τον δεξιό λαϊκισμό, από τον αριστερό που ήταν κάποτε της μόδας.
