Οταν το παρόν μάς χαστουκίζει δίχως έλεος, ρωτάμε: Τι θα πει ο ιστορικός του μέλλοντος; Ο Ιαν ΜακΓιούαν στο τελευταίο του μυθιστόρημα («What We Can Know») διαστρέφει την προκατάληψη κατά του παρόντος. Βάζει στη θέση του ιστορικού έναν κριτικό λογοτεχνίας, που, από το μικρό του νησί σε έναν μετακατακλυσμιαίο 22ο αιώνα, μελετά τη δική μας εποχή. Ο κριτικός του μέλλοντος δεν μένει στη μεγάλη ιστορία των πυρηνικών πολέμων και της οικολογικής καταστροφής που έχει μεσολαβήσει. Βυθίζεται στον εσωτερικό βίο των ηρώων του, στις καθημερινές τριβές τους και απολαύσεις, στις γλυκόπικρες ρουτίνες τους. Ο μυθιστορηματικός παρατηρητής εντρυφά στο παρόν μας, όταν θα έχει πια παρέλθει, και το βρίσκει πιο πλούσιο. Πιο όμορφο από το μέλλον στο οποίο εκείνος ζει.
Αυτή η προβολή του νοσταλγικού ρομαντισμού στο τώρα, προτού προλάβει να το προστατεύσει η απόσταση του χρόνου και να το τυλίξει ο ιστός των εξιδανικεύσεων, μπορεί να διαβαστεί και ως πολιτικό εγερτήριο: Μην κλαίτε. Μη μεμψιμοιρείτε. Ο εύθραυστος κόσμος που έχουμε είναι, ακόμη και τη στιγμή της επαπειλούμενης εξάρθρωσής του, πολύτιμος. Ελεύθερος. Αξιος προστασίας.
Η προκατάληψη κατά του παρόντος είναι που γέννησε την αυτοκαταστροφική ορμή του τραμπισμού. Στην Αμερική επικράτησε το ρεύμα που, αντί να αξιολογήσει και να επενδύσει στα μεγάλα επιτεύγματα που έκαναν την υπερδύναμη αυτό που είναι στην αυγή του 21ου αιώνα –την πιο πλούσια δημοκρατία όχι μόνο με τον μεγαλύτερο στρατό, αλλά και με τα καλύτερα πανεπιστήμια στον κόσμο–, τη βύθισε σε μια ομφαλοσκοπική μιζέρια. Στην πλάνη της αναζήτησης ενός φανταστικού περασμένου μεγαλείου.
Τώρα η Αμερική ξηλώνει όσα την έκαναν πραγματικά μεγάλη – το ελεύθερο εμπόριο, τη δυνατότητά της να ηγείται ενός συνασπισμού φιλικών δημοκρατιών, τη χάρτα των αξιών που, ακόμη κι όταν περιστασιακά αθετούνταν, εξασφάλιζαν ένα χώρο ελευθερίας και ευημερίας που ονομάζαμε «Δύση».
Η Δύση, όμως, δεν έχει ακόμη εντελώς διαλυθεί. Ο Τραμπ μπορεί, βέβαια, να συνεχίσει να την ξηλώνει. Μπορεί, ναι, ακόμη και να εισβάλει σε νατοϊκό έδαφος, ακυρώνοντας στην πράξη τη Συμμαχία. Εχουμε όμως ακόμη την Ευρώπη. Ζούμε ακόμη εντός της Ενωσης. Η μοιρολατρική αυτολύπηση για την απροετοίμαστη και ανερμάτιστη Ε.Ε. είναι ομόλογη του αυτοκαταστροφικού τραμπισμού: οι Ευρωπαίοι δεν εκτιμούν όσα έχουν πετύχει. Τα αποδομούν με τον εσχατολογικό πεσιμισμό τους. Και έτσι τα υποσκάπτουν ακόμη περισσότερο.
Ενας κριτικός του 22ου αιώνα, σαν αυτόν που έχει πλάσει ο ΜακΓιούαν, θα νοσταλγήσει αυτήν την ήπειρο, που κατάφερε, έπειτα από τόσο αίμα σε δύο μεγάλους πολέμους, να ενωθεί. Ηταν (είναι) άστατη και ενίοτε παραδομένη στην κακοφωνία. Αλλά μπορούσες (μπορείς!) να ταξιδέψεις και να εγκατασταθείς σε κάθε της πόλη ελεύθερα, χωρίς σύνορα. Μπορούσες (μπορείς!) να δημιουργήσεις και να εκφραστείς χωρίς φόβο, με πίστη ότι η ζωή σου έχει αξία που γίνεται σεβαστή.
«Οι καιροί ήταν ασυγκράτητοι, σαν φουσκωμένα ποτάμια… Μια δημοκρατία αντίπαλων γούστων, ένα χάος ανομοιομορφίας… Κρατούσα τις ξέφρενες μουσικές και τις εφήμερες μόδες, τις προβληματικές ταινίες και τη στιβαρή επιστήμη, τη στιβαρή ιστοριογραφία, τις στιβαρές βιογραφίες… Οι κρεμαστές γέφυρες, οι ορχήστρες, οι υπαίθριες γιορτές και τα κάθε λογής πανηγύρια, οι κήποι και οι κουζίνες των ανθρώπων, η ανάγκη τους για ταξίδια, περιπέτειες, ιστορικές αναπαραστάσεις, φεστιβάλ υπερηφάνειας, οι κίνδυνοι που αναλάμβαναν με την τεχνητή νοημοσύνη, η αίσθησή τους για το χιούμορ, το πάθος τους για τα άσκοπα παιχνίδια – δεκάδες χιλιάδες σε ένα γήπεδο ποδοσφαίρου…».
Οι καιροί αυτοί είναι τώρα. Δεν είναι μόνο καιροί των μουλάδων και των πιστολάδων. Η Δύση δεν έχει (ακόμη) σβήσει. Και αξίζει να διασωθεί.
«Κίμων»
Μπορεί να μην έχει βιδωθεί ούτε μία βίδα του από ελληνικά χέρια, αλλά ο «Κίμων» πλέει πια υπό σημαία ελληνική – κτήμα κοινό, «έδαφος» εθνικό, αγορασμένο από το υστέρημα των Ελλήνων φορολογουμένων. Ας είναι αχρείαστος. Ας τον καμαρώνουν οι συλλογικοί του ιδιοκτήτες, χωρίς να χρειαστεί να τον δουν ποτέ σε δράση. Γι’ αυτό άλλωστε δεν αγοράστηκε; Για να απλώσει τον αποτρεπτικό ίσκιο του στο Αιγαίο και να αποθαρρύνει τους επιβουλείς με τη δυνητική ισχύ του. Μένει τώρα η πολιτεία να δείξει ότι εκτιμά τους ανθρώπους που «τιμονεύουν» αυτό το εθνικό κεφάλαιο – ότι τους αξιολογεί, όσο και το εξεζητημένο όπλο που εμπιστεύθηκε στα χέρια τους.
