Με αφορμή την αμερικανική επέμβαση στη Βενεζουέλα, πολλοί ισχυρίστηκαν ότι μπαίνουμε σε μια νέα περίοδο διεθνούς αταξίας όπου οι ανίσχυροι θα γίνονται βορά των ισχυρών. Μια στιγμή όμως, δεν ισχύει αυτό από πάντα; Δεν επενέβαιναν στο παρελθόν οι ΗΠΑ στα εσωτερικά άλλων κρατών, και μάλιστα με πολύ πιο βίαιο τρόπο, από τη Χιλή το 1973 έως το Ιράκ το 2003; Αυτό τουλάχιστον ισχυρίζεται ο ρεαλισμός, που δεν είναι απλώς μια στάση ζωής όπως τραγουδούσε σε άπταιστη λαϊκότροπη καθαρεύουσα το 1973 ο Τόλης Βοσκόπουλος («Ας είμαστε ρεαλισταί, τι κι αν υπήρξαμε ερασταί»). Είναι και μια θεωρία διεθνών σχέσεων, που προσεγγίζει τον κόσμο σαν μια ζούγκλα όπου ο ισχυρός επιβάλλεται στον ανίσχυρο.
Και όμως, είναι αλήθεια, κάτι μοιάζει να έχει αλλάξει από τότε που ο Ντόναλντ Τραμπ ανέλαβε τα ηνία της αμερικανικής προεδρίας στη δεύτερη θητεία του. Τι όμως; Η απάντηση έχει να κάνει κυρίως με τον λόγο του, το γεγονός ότι αποφεύγει τη μεγαλόστομη ρητορική των προκατόχων του, που δικαιολογούσαν τις επεμβάσεις τους στο όνομα της ελευθερίας, της δημοκρατίας και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Αλήθεια, τι υποκρισία! Μήπως λοιπόν τελικά η στάση αυτή καθιστά τον Τραμπ, αν μη τι άλλο, αυθεντικότερο – τα κάνει όπως τα λέει; Ή μήπως ο λόγος έχει τελικά κάποια βαθύτερη σημασία;
Ισως φταίω εγώ, αλλά πάντοτε έβρισκα τις θεωρητικές συζητήσεις για τις διεθνείς εξελίξεις αφόρητα βαρετές. Συχνά, π.χ., ξεκινούν με μια κριτική στον Φράνσις Φουκουγιάμα, ο οποίος είχε διατυπώσει τη γνωστή θέση περί τέλους της Ιστορίας – κάπως σαν να κλέβουν εκκλησία. Τι εννοούσε όμως ο Φουκουγιάμα με την παράξενη αυτή διατύπωση; Οτι ο ρους του χρόνου θα σταματούσε ή ότι η αμερικανική παντοδυναμία θα έφερνε την ειρήνη στο κόσμο; Μπορεί οι προφήτες της εποχής εκείνης (όπως ο Ρίτσαρντ Κάπλαν), παρασυρμένοι από τον πόλεμο της Βοσνίας, να προφήτευαν έξαρση των συγκρούσεων, αλλά ούτε κάτι τέτοιο προέκυψε.
Ο Φουκουγιάμα εννοούσε απλά πως το τέλος του κομμουνισμού ως αντίπαλου ιδεολογικού δέους στον φιλελευθερισμό ήταν μια κοσμοϊστορική εξέλιξη. Μπορεί να παρατηρείται μείωση της εμπιστοσύνης στους δημοκρατικούς θεσμούς, ωστόσο ακόμη δεν έχει προκύψει αντίπαλο ιδεολογικό του δέος σε παγκόσμιο επίπεδο. Ο Τραμπισμός ή ο Πουτινισμός δεν είναι ούτε ιδεολογίες ούτε παγκόσμιοι, ενώ η Κίνα έχει σημαία της τον τεχνοκρατικό καπιταλισμό, που είναι πρακτική και όχι ιδεολογία. Η «σκέψη του Σι Τζινπίνγκ», που διδάσκεται υποχρεωτικά στα κινεζικά σχολεία, έχει τόση σχέση με μια ιδεολογία που συγκινεί και κινητοποιεί όση είχε και η «Ελλάς Ελλήνων Χριστιανών» των συνταγματαρχών. Ο ισλαμικός θεοκρατισμός είναι πράγματι μια δομημένη ιδεολογία, αλλά δεν είναι παγκόσμια, αφού απευθύνεται μόνο σε μουσουλμάνους. Με άλλα λόγια, παρά την αδυναμία του, ο δημοκρατικός φιλελευθερισμός εξακολουθεί να παίζει μόνος στο γήπεδο. Από την άποψη αυτή, ζούμε ακόμη στον κόσμο του Φουκουγιάμα.
Αλλο είναι να θέτεις γενικούς κανόνες, ακόμη και όταν προσπαθείς να ξεγλιστρήσεις από αυτούς, και άλλο να δείχνεις πως δεν σε νοιάζει τίποτα, πως η επιβολή σου είναι ωμή και αδιαμεσολάβητη.
Σε έναν τέτοιο κόσμο, ο λόγος, όπως και οι κανόνες, έχουν τεράστια σημασία ακόμη και όταν οι πράξεις αποκλίνουν από αυτούς. Γιατί άλλο είναι να θέτεις γενικούς κανόνες, ακόμη και όταν προσπαθείς να ξεγλιστρήσεις από αυτούς, ή να προσπαθείς να δικαιολογείς τις πράξεις σου με υποκριτικό τρόπο. Και άλλο να δείχνεις πως δεν σε νοιάζει τίποτα, πως η επιβολή σου είναι ωμή και αδιαμεσολάβητη.
Ο πολιτισμός δεν είναι τίποτε άλλο από το αποτέλεσμα της αργής, μη γραμμικής, συνήθως υποκριτικής και πάντοτε επιδερμικής προσπάθειας των ανθρώπων να ξεφύγουν από τα χειρότερα ένστικτά τους – μια προσπάθεια που με την επανάληψη και τον καιρό αποκτά ρίζες και διαμορφώνει συμπεριφορές και ενδεχομένως συνειδήσεις. Το παραδέχεται και ο ίδιος ο Βοσκόπουλος: «Κάτι άλλο, πιο μεγάλο, όλοι περιμένουνε». Γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο, η επίκληση του ρεαλισμού είναι αποπροσανατολιστική (και ενίοτε ύποπτη), γι’ αυτό και οι επιλογές του Τραμπ συνιστούν επικίνδυνη οπισθοδρόμηση.
*O κ. Στάθης Ν. Καλύβας είναι καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης, κάτοχος της έδρας Gladstone στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης.
