Ολοι συμφωνούν ότι για να αλλάξει το παραγωγικό μοντέλο της Ελλάδας προς δραστηριότητες με περισσότερες εξαγωγές και υψηλότερη παραγωγικότητα εργασίας θα χρειαστούν περισσότερες επενδύσεις σε παραγωγικό εξοπλισμό και βελτιωμένες υποδομές. Επίσης όλοι συμφωνούν πως το περιεχόμενο των σπουδών σε πολλές πανεπιστημιακές σχολές πρέπει να προσαρμοστεί καλύτερα στις ανάγκες των επιχειρήσεων και στις εξελίξεις της τεχνολογίας. Σε αυτά δεν υπάρχουν σοβαρές διαφωνίες επί της αρχής.
Αν όμως κάποιος πει ότι μια τέτοια αλλαγή μοντέλου χρειάζεται περισσότερους εργαζομένους χωρίς πανεπιστημιακό πτυχίο, ότι θα στηριχτεί σε τεχνίτες από επαγγελματικές σχολές ή έστω σε πτυχιούχους που θα βρουν εργασία άσχετη με τις σπουδές τους, τότε η αντίδραση στον δημόσιο λόγο θα είναι μεγάλη. Γιατί στην Ελλάδα, περισσότερο από όσο σε άλλες δυτικές κοινωνίες, η κοινωνική αναγνώριση των πανεπιστημιακών σπουδών είναι τόσο ισχυρή, που όποιος δεν πάει σε πανεπιστήμιο θεωρείται αποτυχημένος (με εξαίρεση τους μάγειρες σε γαστρονομικά εστιατόρια).
Πριν από τις εκλογές το 2019 ο Κυριάκος Μητσοτάκης μίλησε για τον «νέο στο Περιστέρι που θέλει να γίνει ψυκτικός» και είπε: «Σκέφτομαι τα νέα παιδιά που δεν θα πάνε στο πανεπιστήμιο από επιλογή, και σήμερα δεν έχουν καμία εναλλακτική για το πώς θα χτίσουν τη ζωή τους».
Οι φράσεις αυτές ξεσήκωσαν διαμαρτυρίες, κυρίως από την Αριστερά, και ο Αλέξης Τσίπρας απάντησε: «Η Ελλάδα αναγεννήθηκε από τα παιδιά των αγροτών στη Λάρισα που έγιναν γιατροί. Από τα παιδιά των κτηνοτρόφων στην Ηπειρο που έγιναν μηχανικοί. Από τα παιδιά των λιμενεργατών του Πειραιά που έγιναν επιστήμονες. Από τα παιδιά των μεροκαματιάρηδων στο Περιστέρι που έγιναν δικηγόροι. Αυτό ήταν το κοινωνικό συμβόλαιο της μεταπολεμικής Ελλάδας». Το υπόρρητο μήνυμα ήταν: η δημόσια πολιτική δεν πρέπει να ασχολείται με επαγγέλματα που δεν απαιτούν πανεπιστημιακό πτυχίο.
Ο Τσίπρας είχε δίκιο ότι αυτό ήταν το κοινωνικό συμβόλαιο, αλλά δεν κατάλαβε ποτέ ότι ο πληθωρισμός γιατρών, δικηγόρων και πολλών άλλων πτυχιούχων ήταν από τις βασικές αιτίες της κρίσης του 2009. Οι πιο ικανοί νέοι δεν επέλεγαν να πάνε στα ΤΕΙ, ή να κάνουν χειρωνακτικές εργασίες, με αποτέλεσμα να μην έχουμε βιομηχανία που εξάγει, αλλά ούτε και καλές υπηρεσίες σε κρίσιμους τομείς όπως η υγεία, όπου έχουμε έλλειψη νοσοκόμων.
Οι τεχνικοί σε εργοστάσια που θα εξάγουν και οι νοσοκόμες σε κλινικές που θα απευθύνονται σε ασθενείς από το εξωτερικό θα προσφέρουν πολύ περισσότερο στο κοινό μας μέλλον από όσο μερικά επαγγέλματα που μέχρι σήμερα έχουν μεγάλη αναγνώριση.
Πολύ διαφορετική ήταν η θέση του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ στις ΗΠΑ σχετικά με την αξία της χειρωνακτικής εργασίας: «Κάποια μέρα η κοινωνία μας θα πρέπει να αρχίσει να σέβεται τους εργάτες καθαριότητας για να επιβιώσει. Γιατί ο άνθρωπος που μαζεύει τα σκουπίδια είναι σε τελική ανάλυση το ίδιο σημαντικός με τον γιατρό – αν δεν κάνει τη δουλειά του θα έχουμε έξαρση ασθενειών. Κάθε εργασία έχει αξιοπρέπεια».
Στο βιβλίο «Η Τυραννία της Αξιοκρατίας» ο Μάικλ Σαντέλ γράφει ότι εκτός από τη διανεμητική δικαιοσύνη (distributive justice) πρέπει στις φιλελεύθερες δημοκρατίες να αναπτύξουμε και τη δικαιοσύνη της συνεισφοράς (contributive justice). Η συμβολή του καθενός στο κοινό καλό πρέπει να αναγνωρίζεται. Οι άνθρωποι πρέπει να νιώθουν ότι η εργασία τους έχει αξία και αξιοπρέπεια, και αυτό να ισχύει ανεξάρτητα από το ύψος της αμοιβής τους.
Δεν είναι εύκολο να αλλάξουν οι κοινωνικές νόρμες, ιδίως όταν αφορούν σε ρόλους όπου οι μισθοί είναι χαμηλοί. Στη σημερινή Ελλάδα όμως η αλλαγή του παραγωγικού μοντέλου είναι αναγκαία προϋπόθεση για να βελτιωθεί το βιοτικό επίπεδο όλων, είτε έχουν πολλά πτυχία είτε όχι. Οι τεχνικοί στα εργοστάσια που θα εξάγουν και οι νοσοκόμες στις κλινικές που θα απευθύνονται σε ασθενείς από το εξωτερικό θα προσφέρουν πολύ περισσότερο στο κοινό μας μέλλον από όσο μερικά επαγγέλματα που μέχρι σήμερα έχουν μεγάλη αναγνώριση. Είναι ευκαιρία λοιπόν να αναδειχθεί η αξία τους, για να ξεπεράσουμε την τυραννία των πτυχίων (που ο Σαντέλ ονομάζει credentialism – τιτλοκρατία).
Μήπως εκτός από το Master Chef στην τηλεόραση να αρχίσουμε να βλέπουμε και Master Technician;
*Ο κ. Αρίστος Δοξιάδης είναι ομότιμος εταίρος στο κεφάλαιο επενδύσεων τεχνολογίας Big Pi.
