Οπως ο Γκρέγκορ Σάμσα ξύπνησε ένα πρωί για να ανακαλύψει ότι είχε μεταμορφωθεί σε ένα γιγάντιο έντομο, έτσι και μέσα στο 2025 ο κόσμος συνειδητοποίησε ότι η Αμερική είχε μεταβληθεί –σχεδόν από τη μια μέρα στην άλλη– από φιλελεύθερη δημοκρατία σε υπόδειγμα ανελεύθερου λαϊκισμού. Χωρίς υπερβολή, πρόκειται για το σημαντικότερο πολιτικό γεγονός της χρονιάς που φεύγει. Ο τρόπος με τον οποίο συντελέστηκε αυτή η μετάβαση αποτυπώνεται με εντυπωσιακή ακρίβεια σε μια παλαιότερη θεωρία που σήμερα αναβιώνει –τη θεωρία της «ενιαίας εκτελεστικής εξουσίας»– καθώς και σε δύο συγκεκριμένα σχέδια που ήδη εφαρμόζονται: το περιβόητο Project 2025 και τη νέα Στρατηγική Εθνικής Ασφαλείας των Ηνωμένων Πολιτειών. Κανένα από αυτά τα τρία δεν θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί χωρίς τον Ντόναλντ Τραμπ, ο οποίος λειτούργησε ως ο καταλύτης της αμερικανικής μεταμόρφωσης.
Η θεωρία της ενιαίας εκτελεστικής εξουσίας (unitary executive theory) διαμορφώθηκε αρχικά ανάμεσα σε συντηρητικούς νομικούς κύκλους της δεκαετίας του 1980, κατά την περίοδο των κυβερνήσεων Ρέιγκαν. Πρόκειται για μια ερμηνεία του Συντάγματος σύμφωνα με την οποία το σύνολο της εκτελεστικής εξουσίας του ομοσπονδιακού κράτους πρέπει να συγκεντρώνεται στο πρόσωπο του προέδρου, με ελάχιστους ουσιαστικούς περιορισμούς από το Κογκρέσο, το Ανώτατο Δικαστήριο ή τις ανεξάρτητες διοικητικές αρχές. Για δεκαετίες η θεωρία αυτή παρέμενε αμφιλεγόμενη και σε μεγάλο βαθμό περιθωριακή. Μέσα στη χρονιά που φεύγει, όμως, έπαψε να είναι θεωρία και μετατράπηκε σε λειτουργικό δόγμα διακυβέρνησης, σύμφωνα με το οποίο η εκτελεστική εξουσία είναι ενιαία, αδιαίρετη και προσωποκεντρική. Η εφαρμογή της στηρίχθηκε στην πεποίθηση ότι πλέον υπήρχε ο άνθρωπος που μπορούσε να την επιβάλει στην πράξη. Αυτός ήταν ο Τραμπ που, πράγματι, το 2025 διεύρυνε απροκάλυπτα τα όρια της προεδρικής του εξουσίας, από την επιβολή εκτεταμένων δασμών έως τη χρήση του υπουργείου Δικαιοσύνης για τη δίωξη των πολιτικών του αντιπάλων.
Το δεύτερο κομβικό στοιχείο της μεταμόρφωσης ήταν το λεγόμενο Project 2025, ένα συστηματικά επεξεργασμένο σχέδιο άλωσης του κρατικού διοικητικού μηχανισμού. Ηδη κατά την προεδρία Μπάιντεν, συντηρητικοί κύκλοι προετοίμαζαν μια δεύτερη διακυβέρνηση Τραμπ στη βάση μιας απλής αλλά ριζοσπαστικής αρχής – ότι, δηλαδή, το ομοσπονδιακό κράτος όφειλε να ευθυγραμμιστεί πλήρως με τη βούληση της εκλεγμένης εκτελεστικής εξουσίας. Το σχέδιο περιελάμβανε ένα εγχειρίδιο για την αστραπιαία ανάληψη ελέγχου της διοίκησης από την πρώτη ημέρα –κάτι που πράγματι συνέβη– αντιμετωπίζοντας τη θεσμική ουδετερότητα της γραφειοκρατίας όχι ως εγγύηση δημοκρατικής συνέχειας, αλλά ως εμπόδιο στην άσκηση εξουσίας. Μέσω της αντικατάστασής της από μια πολιτικά πιστή και πλήρως ελεγχόμενη γραφειοκρατία, επιδιώχθηκε η καθολική υπαγωγή του κράτους στο προεδρικό περιβάλλον.
Στον πυρήνα αυτής της νέας λογικής εξουσίας βρίσκεται μια βαθύτερη πολιτειακή μετατόπιση: η απονομιμοποίηση κάθε μορφής θεσμικού περιορισμού. Οι ανεξάρτητοι θεσμοί, οι διοικητικές εγγυήσεις και οι διαδικαστικοί φραγμοί δεν παρουσιάζονται πλέον ως προϋποθέσεις μιας φιλελεύθερης δημοκρατικής διακυβέρνησης, αλλά ως εμπόδια στη λαϊκή εντολή. Ο περιορισμός της εξουσίας ταυτίζεται με την υπονόμευση της δημοκρατίας, ενώ η απεριόριστη άσκησή της εμφανίζεται ως αυθεντική έκφραση της λαϊκής κυριαρχίας.
Η θεωρητική νομιμοποίηση μιας πανίσχυρης εκτελεστικής εξουσίας, το διοικητικό σχέδιο για τον πλήρη έλεγχο του κράτους και η άσκηση γεωπολιτικής ισχύος χωρίς θεσμικούς φραγμούς συνθέτουν μια νέα αρχιτεκτονική εξουσίας, με επίκεντρο τον πρόεδρο Τραμπ.
Το τρίτο στοιχείο που ολοκληρώνει τη μεταμόρφωση της Αμερικής είναι η προβολή της ως ανελεύθερης δημοκρατίας στον διεθνή χώρο, πράγμα που απεικονίζεται ξεκάθαρα στη νέα Στρατηγική Εθνικής Ασφαλείας των Ηνωμένων Πολιτειών. Σε αντίθεση με προηγούμενα αντίστοιχα κείμενα, που προέβαλλαν δεσμεύσεις σε διεθνείς κανόνες και πολυμερείς συμμαχίες, η νέα στρατηγική προκρίνει συναλλακτικές σχέσεις συμφερόντων, στις οποίες η προσωπική, ενστικτώδης ηγεσία του προέδρου υπερβαίνει κάθε θεσμική δέσμευση. Οι συμμαχίες δεν θεμελιώνονται πλέον σε κοινές αξίες, αλλά στην ικανότητα του Τραμπ να επιβάλλει όρους και να διαμορφώνει τη διεθνή ατζέντα σύμφωνα με το προσωπικό όραμά του, μετατρέποντας την εξωτερική πολιτική σε εργαλείο άμεσης προβολής ισχύος και εσωτερικής συγκέντρωσης εξουσίας.
Τα τρία αυτά στοιχεία –η θεωρητική νομιμοποίηση μιας πανίσχυρης εκτελεστικής εξουσίας, το διοικητικό σχέδιο για τον πλήρη έλεγχο του κράτους και η άσκηση γεωπολιτικής ισχύος χωρίς θεσμικούς φραγμούς– δεν λειτουργούν ανεξάρτητα, αλλά συνθέτουν μια νέα αρχιτεκτονική εξουσίας, της οποίας το επίκεντρο και η συνεκτική ύλη είναι ο ίδιος ο πρόεδρος Τραμπ. Το 2026, τη στιγμή που οι Ηνωμένες Πολιτείες θα γιορτάζουν τα 250 χρόνια από την ίδρυσή τους και ταυτόχρονα θα πορεύονται μέσα σε συνθήκες βαθιάς πόλωσης και εκτεταμένης πολιτικής καχυποψίας ενόψει των κρίσιμων ενδιάμεσων εκλογών του Νοεμβρίου, η αμερικανική δημοκρατία θα συνεχίσει να διαμορφώνεται από αυτήν τη μετατόπιση ισχύος και νοήματος. Δεν πρόκειται για την κατάργηση της δημοκρατίας, αλλά για τον πλήρη επανασχεδιασμό της. Μόνο που η νέα αμερικανική δημοκρατία δεν είναι πλέον φιλελεύθερη, αλλά μια ανελεύθερη, λαϊκιστική δημοκρατία. Καθώς ο κόσμος, ριζικά αλλαγμένος, εισέρχεται στη νέα χρονιά, το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι πια αν αυτή η μεταμόρφωση θα ανατραπεί, αλλά τι είδους πολιτική κανονικότητα θα εδραιωθεί ως αποδεκτή – και, βεβαίως, πόσο γρήγορα θα μάθουμε να ζούμε με αυτήν. Ευτυχισμένο το 2026!
*Ο κ. Τάκης Σ. Παππάς είναι συγγραφέας του βιβλίου «Εξηγώντας τον Τραμπ» (εκδ. Πατάκη).
