Το πιο δύσκολο όταν κοιτάς το μέλλον από τη σκοπιά της πολύ μικρής κλίμακας, όπως είναι ένας χρόνος, είναι να ξεχωρίσεις τις επιφανειακές από τις τεκτονικές αλλαγές. Συχνά οι τεκτονικές αλλαγές καταγράφονται σε ειδήσεις που περνούν απαρατήρητες. Ετσι, για το τελευταίο κείμενο του έτους, θα ξεκινήσω με δύο τέτοιες «δευτερεύουσες» ειδήσεις, από αυτές που στον «παλιό» αλλά συχνά ουσιαστικότερο κόσμο του χαρτιού, θα λέγαμε ότι ξεφεύγουν από τη θεματολογία της «πρώτης σελίδας».
Με την πρώτη είδηση μαθαίνουμε ότι η Ολλανδία απώλεσε μόλις το μονοπώλιο που κατείχε στην παραγωγή λιθογραφικών μηχανών ακραίου υπεριώδους. Πρόκειται για εξαιρετικά πολύπλοκες μηχανές που χρησιμοποιούνται για την παραγωγή των ημιαγωγών που βρίσκονται στην καρδιά της ψηφιακής επανάστασης. Αιτία; Η επιτυχία της Κίνας, που ουσιαστικά αντέγραψε και πέτυχε να κατασκευάσει αυτή τη μηχανή. Η δεύτερη είδηση μας πληροφορεί ότι η Κίνα είναι πλέον υπερδύναμη στο πεδίο των τροφίμων πολυτελείας, που περιλαμβάνει εδέσματα όπως το φουά γκρα και το χαβιάρι, αλλά και αγροτικά προϊόντα υψηλής αξίας, όπως οι τρούφες και τα κεράσια. Ετσι έμαθα π.χ. ότι ο μεγαλύτερος παραγωγός χαβιαριού στον κόσμο είναι μια κινεζική εταιρεία με ετήσια παραγωγή 260 τόνων, που αντιστοιχεί στο 35% της παγκόσμιας παραγωγής!
Οι δύο αυτές ειδήσεις επιβεβαιώνουν κάτι που αντιλαμβανόμαστε ακόμη και διαισθητικά, με βάση την καθημερινή μας εμπειρία, προσδίδοντάς του όμως μια βαθύτερη διάσταση. Εχουμε έως τώρα εξοικειωθεί με το γεγονός ότι τα περισσότερα από τα βασικά προϊόντα που καταναλώνουμε προέρχονται από την Κίνα. Αυτό όμως που διαπιστώνουμε όλο και περισσότερο είναι ότι η Κίνα έχει πλέον αρχίσει να κυριαρχεί ακόμη και στα προϊόντα υψηλής ειδίκευσης. Ηδη άλλωστε βλέπουμε να πολλαπλασιάζονται τα κινεζικά αυτοκίνητα στον δρόμο και δεν πρόκειται για φθηνές αντιγραφές, αλλά για προϊόντα προηγμένης τεχνολογίας. Επίσης, κυριαρχεί σε αγορές όπου δεν θα τη φανταζόμασταν, όπως τα προϊόντα πολυτελείας. Και αυτό το επιτυγχάνει συνδυάζοντας την υψηλή ποιότητα με τη χαμηλότερη τιμή, θριαμβεύοντας δηλαδή στον παγκόσμιο ανταγωνισμό.
Παράλληλα πραγματοποιεί τεράστια άλματα στην τριτοβάθμια εκπαίδευση και την επιστημονική έρευνα, καθώς παράγει σχεδόν τις μισές ευρεσιτεχνίες παγκοσμίως. Εκτιμάται ότι το εμπορικό της ισοζύγιο αυτή τη χρονιά θα φθάσει το ένα τρισεκατομμύριο δολάρια. Οποιος έχει επισκεφθεί πρόσφατα τη χώρα αυτή διαπιστώνει ένα εντυπωσιακό επίπεδο υποδομών, που κάνει τον δυτικό κόσμο να φαντάζει φτωχός συγγενής. Είναι κάπως σαν να μην υπάρχει παραγωγικό πεδίο που να μην μπορεί να το κατακτήσει, σαν να τα κάνει όλα μα όλα σωστά. Ακόμη και όταν σκοντάφτει, όπως με την έκρηξη και τη διαχείριση της πανδημίας, καταφέρνει να διορθώνει τα σφάλματά της με μεγάλη ευελιξία.
Πού οφείλεται και τι σημαίνει αυτό; Η εξήγηση είναι προφανώς σύνθετη και σχετίζεται με τον συνδυασμό «φωτισμένου» κεντρικού σχεδιασμού, συλλογικής κουλτούρας αλλά και μεγάλης έφεσης προς την επιχειρηματικότητα, συνδυασμό που είδαμε σε διαφορετικές μορφές να αναπτύσσεται στην Ιαπωνία και στη Νότια Κορέα. Εκεί που διαφέρει η Κίνα είναι προφανώς στην κλίμακα.
Οποιος έχει επισκεφθεί πρόσφατα την Κίνα διαπιστώνει ένα εντυπωσιακό επίπεδο υποδομών, που κάνει τον δυτικό κόσμο να φαντάζει φτωχός συγγενής.
Υπάρχει κάποιο όριο στην άνοδό της – και πόσο κοντά ή μακριά βρισκόμαστε απ’ αυτό; Μια τρίτη είδηση καταγράφει την υποχώρηση, για πρώτη φορά, των επενδύσεών της στη βιομηχανία, στις υποδομές και στα ακίνητα. Αυτό δεν σημαίνει προφανώς ότι η οικονομική μηχανή της Κίνας σταματάει. Πιθανότατα καταγράφει και το γεγονός ότι περνάει σε ένα διαφορετικό επίπεδο ανάπτυξης, καθώς αρχίζει να ειδικεύεται σε προϊόντα υψηλότερης προστιθέμενης αξίας.
Εκεί όμως κρύβεται και μια μεγάλη παγίδα: καθώς οι ρυθμοί ανάπτυξης θα υποχωρούν, όπως αναπόφευκτα συμβαίνει με κάθε ώριμη οικονομία, η χώρα θα κληθεί να διαχειριστεί νέες προκλήσεις. Θα καταφέρει να το πράξει με τον ίδιο αλάνθαστο σχεδόν τρόπο; Τις συνέπειες θα τις διαισθανθούμε όλοι μέσα στην επόμενη πενταετία.
*O κ. Στάθης Ν. Καλύβας είναι καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης, κάτοχος της έδρας Gladstone στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης.
