Αν οι τελευταίες δεκαετίες του 20ού αιώνα σημαδεύτηκαν από την αποασυλοποίηση και την ίδρυση δομών ψυχικής υγείας που στόχο είχαν την έγκαιρη παρέμβαση και μια πιο επιστημονική θεραπευτική αντιμετώπιση των ψυχιατρικών ασθενών, στο πρώτο τέταρτο του 21ου αιώνα παρατηρήθηκε μια προοδευτική άνθηση του ενδιαφέροντος για την ψυχανάλυση και συνολικά για τις ψυχοθεραπείες.
Οι άνθρωποι στα μεγάλα αστικά κέντρα κυρίως, ολοένα και συχνότερα, επισκέπτονται ειδικούς ψυχικής υγείας. Φυσικά εδώ έπαιξαν σημαντικό ρόλο η απομυθοποίηση και η απενοχοποίηση ενός κοινωνικού ταμπού γύρω από την ψυχική υγεία, το άγχος, την κατάθλιψη κ.τ.λ. Επιπλέον, το ενδιαφέρον για την προσωπική εξέλιξη και την ψυχανάλυση ήρθε στην Ελλάδα –όπως και τόσα άλλα– με μια καθυστέρηση σε σχέση με τις χώρες της Κεντρικής Ευρώπης, όπου είχε ήδη γνωρίσει άνθηση από τη δεκαετία του ’70. Πέραν αυτών, όμως, ποιοι βαθύτεροι λόγοι μπορεί να υπαγόρευσαν αυτή τη μεγάλη μεταστροφή του ενδιαφέροντος προς τη γνώση του εαυτού και τη θεραπεία μέσω του λόγου;
Για να κατανοήσουμε βαθύτερα αυτή τη μεταστροφή, θα χρειαστεί να σκεφτούμε το θέμα της ταυτότητας, συλλογικής και ατομικής. Σε συλλογικό επίπεδο, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι για την Ελλάδα, το πρώτο τέταρτο του 21ου αιώνα σημαδεύτηκε από ορισμένα γεγονότα μείζονος συμβολικής αξίας. Αρχικά από την είσοδο της χώρας στην ΟΝΕ το 2001 και λίγα χρόνια αργότερα, σε κλίμα εξίσου πανηγυρικό, από τη διοργάνωση των Ολυμπιακών Αγώνων της Αθήνας το 2004. Κατά κοινή ομολογία, τα δύο αυτά γεγονότα φαίνεται ότι επέφεραν ένα αίσθημα συλλογικής ευφορίας και αισιοδοξίας.
Θα μπορούσαμε να μιλήσουμε για μια εν εξελίξει διεργασία πένθους. Εκκινώντας από τους θριάμβους μιας αρχής που υπαγόρευε την ευδαιμονία και την ευχαρίστηση, χρειάστηκε να διαβούμε την οδό της πραγματικότητας.
Ενα κύμα εθνικής υπερηφάνειας είχε απλωθεί στην επικράτεια της χώρας, το αίσθημα της εθνικής ταυτότητας είχε τονωθεί σε σημαντικό βαθμό. Σύντομα, η ευμάρεια αυτή αποδείχθηκε επίπλαστη. Η πτώση ήρθε με τρόπο εκκωφαντικό – και εξίσου συμβολικό. Μια εποχή αυστηρής λιτότητας ξεκινούσε, άνθρωποι έχαναν τις δουλειές τους, επιχειρήσεις έκλειναν. Κάθε φορά που έρχεσαι αντιμέτωπος ως μονάδα με κάτι εξαιρετικά οδυνηρό, ο πειρασμός να το αρνηθείς, να το αποφύγεις, να το υποβιβάσεις και εντέλει να το διαψεύσεις είναι τεράστιος. Σε συλλογικό και πολιτικό επίπεδο, αυτό είναι ικανό να γεννήσει ένα κύμα λαϊκισμού, πόσο μάλλον που οι συνθήκες οικονομικής εξαθλίωσης ήταν μια πραγματικότητα για πολλούς. Ο λαός, όπως και το άτομο, χρειάζονται ελπίδα, ακόμα κι αν αυτή είναι ψεύτικη, παλινδρομούν έτσι σε προγενέστερες ψυχικά θέσεις, επιδιώκοντας να αποφύγουν την οδυνηρή πραγματικότητα. Κάπως έτσι, οδηγηθήκαμε στο δημοψήφισμα του 2015, το τέλος του οποίου δεν βρήκε ακριβώς μια χώρα διχασμένη στα δύο, αλλά σταδιακά έναν λαό κάπως πιο ρεαλιστή και ορθολογιστή. Η πανδημία COVID και η καραντίνα στις αρχές του 2020 ήρθαν και επέτειναν ένα κλίμα αβεβαιότητας, το οποίο τώρα περνούσε σε μια πιο υπαρξιακή σφαίρα. Δεν αφορούσε πλέον το ευ ζην, αλλά την ίδια την ύπαρξη.
Σε ένα τέτοιο ιστορικό πλαίσιο, η έκρηξη του ενδιαφέροντος για την ψυχανάλυση βρήκε τον σύγχρονο Ελληνα πιο ώριμο και συνειδητοποιημένο, πιο πρόθυμο να εγκαταλείπει προηγούμενες θέσεις παντοδυναμίας, αλλά και να αναγνωρίζει πόσα, στο μεταξύ, έχασε μέσα του, να θέλει να έρθει αντιμέτωπος πιο θαρραλέα με την εσωτερική αλήθεια του, τους φόβους και τα συναισθήματά του. Ψυχαναλυτικά, θα μπορούσαμε να μιλήσουμε για μια εν εξελίξει διεργασία πένθους καθ’ όλη τη διάρκεια αυτής της εικοσιπενταετίας. Εκκινώντας από τους θριάμβους μιας αρχής που υπαγόρευε την ευδαιμονία και την ευχαρίστηση, χρειάστηκε να διαβούμε την οδό της πραγματικότητας.
Μέσα σε αυτό το κλίμα, προφανώς και πλάι στους εξειδικευμένους επαγγελματίες ψυχικής υγείας υπάρχουν και εκείνοι που δεν έχουν την κατάλληλη εκπαίδευση για να μπορέσουν να βοηθήσουν αποτελεσματικά έναν άνθρωπο που απευθύνεται σε αυτούς. Η άνθηση καμιά φορά συνοδεύεται και από αλλεργίες.
*Ο κ. Γιώργος Σταθόπουλος είναι κλινικός ψυχολόγος και ψυχαναλυτής.
