Το 2025 στον κόσμο άλλαξαν όλα. Αλλά στην Ελλάδα δεν άλλαξε τίποτα. Στον κόσμο, η Δύση εξαρθρώνεται από την ανοικονόμητη δύναμη του τραμπισμού. Στην Ελλάδα είμαστε ακόμη στις ευρωεκλογές του 2024. Το σκηνικό μένει όπως βγήκε από εκείνες τις κάλπες: Μια κυβέρνηση τραυματισμένη και ανασφαλής, αλλά όχι τόσο ώστε να χάνει την πρωτοκαθεδρία της. Μια αντιπολίτευση σκόρπια και ανέμπνευστη, χωρίς ικανότητα ή καν προσδοκία ανασύνθεσης.
Ακόμη και αυτοί που εμφανίζονται ως επίδοξοι ανατροπείς του ασύμμετρου ισοζυγίου ήταν ήδη εδώ. Είναι ξεπερασμένες εκδοχές του συστήματος, που φιλοδοξούν τώρα να πείσουν ότι ενσαρκώνουν την υπέρβασή του. Η απήχησή τους, όπως τη μετρούν ήδη εδώ και μήνες οι δημοσκόποι, σαν οιωνοσκόποι που αναζητούν ίσκιους κομμάτων, μόνο ανατροπή δεν προοιωνίζεται. Η πιο ισχυρή πιθανότητα κόμματος ανάμεσά τους έρχεται ως απολιτική διαμαρτυρία.
Και τι να κάνουμε; Το αδιέξοδο φαίνεται στον ορίζοντα – μια Βουλή με πολλά κόμματα, αλλά δίχως κυβερνητική πλειοψηφία. Πώς το αποφεύγουμε; Η αφόρητα προφανής απάντηση είναι «με συνεργασίες». Αν υπερβούμε την εξουσιαστική κουλτούρα των μονοκομματικών κυβερνήσεων και γίνουμε καλύτεροι άνθρωποι –αν μας μαλακώσει το πνεύμα των Χριστουγέννων– θα μπορέσουμε, με μαμή την ανάγκη, να περάσουμε σε ένα ευρωπαϊκότερο σύστημα, όπου οι συμμαχικές κυβερνήσεις θα είναι ο κανόνας.
Η άποψη διατυπώνεται περισσότερο σαν θεσμική ηθικολογία, παρά σαν ρεαλιστική πολιτική πρόταση. Ακόμη και αυτοί που κηρύττουν το τέλος της αυτοδυναμίας, όπως ο Βενιζέλος, δεν έχουν καν πείσει το κόμμα τους για την ανάγκη συνεργασιών – αφού το ΠΑΣΟΚ εξακολουθεί να εμμένει στη γραμμή της «αυτοδύναμης μειοψηφίας» που στην πασοκική ονομάζεται «αυτονομία». Κάθε φορά που τίθεται το ερώτημα «με ποιον;», το ΠΑΣΟΚ το ξορκίζει με ένα μονότονο «με κανέναν!».
Αυτό που λείπει εκκωφαντικά από τη συζήτηση για τις συνεργασίες είναι το σώμα ενός πιθανού συνεταιρισμού. Η πρόταση εξαντλείται στην αριθμητική αδυναμία για συγκρότηση πλειοψηφίας, χωρίς όμως να περιγράφει το πεδίο πάνω στο οποίο θα μπορούσαν να συναντηθούν μέχρι σήμερα αντίπαλες δυνάμεις. Συνεργασία, ναι. Αλλά με ποιον σκοπό; Σε ποιον ιστορικό ορίζοντα;
Τα δύο προηγούμενα εταιρικά σχήματα (Σαμαροβενιζέλοι το 2012-2015 και ΣΥΡΙΖΑΝΕΛ το 2015-2019) μπόρεσαν να συγκροτηθούν επειδή υπήρχε κοινός τόπος: Αμφότεροι οι εταίροι σε έκαστο των σχημάτων αντιλαμβάνονταν με τον ίδιο τρόπο την κρίση. Πίστευαν στο ίδιο βασικό πρόταγμα για την έξοδο από αυτήν. Μπορεί να μην είχαν καταρτίσει κοινά προγράμματα. Είχαν όμως στην πράξη –στο καμίνι της χρεοκοπίας– χυτευθεί στο ίδιο καλούπι: Μνημονιακοί – Μένουμε Ευρώπη, από τη μία. Αντιμνημονιακοί σκίστες και νταουλιστές, από την άλλη.
Σήμερα δεν υπάρχει τέτοια πόλωση για να «τακτοποιήσει» τις πολιτικές δυνάμεις σε στρατόπεδα – για να προκαλέσει ωσμώσεις που θα περάσουν και στην κοινωνική βάση των κομμάτων. Σήμερα η «ανάγκη για συνεργασίες» προσφέρεται μόνον ως σεμιναριακή ενατένιση.
Γιατί; Διότι κανείς, ούτε στη συμπολίτευση ούτε στην αντιπολίτευση, δεν είναι σε θέση να περιγράψει μια Ελλάδα αύριο. Κανείς δεν έχει βρει τη μία λέξη που θα κινητοποιήσει μια –μονοκομματική ή πολυκομματική– κοινωνική πλειοψηφία. Η μόνη λέξη που ηλεκτρίζει την πολιτική αγορά είναι το «ουστ». Αλλά προορισμός, όπως ήταν κάποτε η «έξοδος» από την κρίση, ή η «επιστροφή στην κανονικότητα» δεν υπάρχει.
Η δυσαρέσκεια έχει πολλούς πατέρες. Αλλά η προσδοκία έχει μείνει ορφανή.
Χώρα χωρίς χωριά
Τα μπλόκα αργά ή γρήγορα θα φύγουν. Εκείνα που δεν θα φύγουν είναι τα αδιέξοδα του αγροτικού κλάδου. Δεν θα φύγει η κλιματική κρίση, που θα προκαλεί διαρκώς φυσικές καταστροφές, όπως του «Daniel». Που –ακόμη και χωρίς ακραία φαινόμενα– έχει αλλάξει τη «συμπεριφορά» των καλλιεργειών και έχει οξύνει την έλλειψη φυσικών πόρων. Δεν θα φύγει διαμιάς ούτε η κουλτούρα της πελατειακής συναλλαγής, που είχε αποκρυσταλλωθεί γραφειοκρατικά στον Λεβιάθαν του ΟΠΕΚΕΠΕ. Κυρίως, δεν πρόκειται να καλυφθεί το ολοένα διευρυνόμενο χάσμα μεταξύ περιφέρειας και κέντρου, που παρατηρείται σε όλες τις δυτικές δημοκρατίες. Κοινότητες δημογραφικά συρρικνωμένες, χωρίς δημιουργικό απόθεμα, που σκιάζονται από το φάσμα της εξαφάνισης – με τα σχολεία και τα καφενεία τους κλειστά. Κοινότητες που παρά την πύκνωση των δικτύων απομακρύνονται πολιτισμικά από τις μητροπόλεις. Στην Ελλάδα πιστεύαμε ότι τα χωριά παρέμεναν εγγύτερα στις πόλεις. Η έξαρση των μπλόκων έφερε, όμως, τις δύο χώρες και κυριολεκτικά αντιμέτωπες. Η παραμελημένη ύπαιθρος θέτει το άστυ υπό πολιορκία. Η τάση αυτή δεν αντιστρέφεται με πατέντες της Τροχαίας.
