Αν και η δημοκρατική κοσμοαντίληψη εδράζεται σε ανθρωπιστικές αρχές, τείνουμε να μην προβληματιζόμαστε επαρκώς με το εύρος της εφαρμογής τους. Η δημοκρατία δεν έχει επίκεντρο τον άνθρωπο γενικά, αλλά τον άνθρωπο-πολίτη. Η αφαίρεση ή μη απόδοση της ιδιότητας του πολίτη, σε έναν κόσμο οργανωμένο σε έθνη-κράτη, μας θυμίζει η Χάνα Αρέντ, ισοδυναμεί με έξοδο από την ανθρωπότητα. Δεν είναι τυχαίο ότι εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας συμπίπτουν με μαζικούς εκτοπισμούς.
Αισθανόμαστε, κατ’ αρχήν, αλληλέγγυοι με τους συμπολίτες μας – όσους αναγνωρίζουμε ότι συναποτελούν τον «δήμο». Οπως κάθε οργανωμένη οντότητα, ο «δήμος» νοιάζεται για τη συλλογική επιβίωσή του – αναμένει την προστασία των συνόρων που οριοθετούν την επικρατειακή συγκρότησή του και διασφαλίζουν την ομαλή διαβίωσή του. Οταν οι παράτυπες μεταναστευτικές ροές μεγεθύνονται, διασαλεύεται η θεσμική ευταξία, υποδαυλίζοντας το αρχέγονο αίσθημα της έξωθεν απειλής. Η χώρα, λέγεται με δημαγωγικό οίστρο, μετατρέπεται σε «ξέφραγο αμπέλι». Το «μεταναστευτικό», τότε, καθίσταται μείζον πρόβλημα. Καμία κυβέρνηση και κανένα κόμμα εξουσίας δεν μπορεί να το αγνοήσει.
«Πρέπει να προστατεύσουμε τα σύνορά μας για να υπερασπίσουμε τις δημοκρατίες μας», γράφουν οι κεντροαριστεροί πρωθυπουργοί της Βρετανίας Κιρ Στάρμερ και της Δανίας Μέτε Φρεντέρικσεν (Guardian, 9/12/2025), επισείοντας τον κίνδυνο ανόδου της μισαλλόδοξης Ακροδεξιάς. Είναι κατανοητό: ανεξαρτήτως ιδεολογίας, οι κυβερνήτες οφείλουν, ex officio, να προστατεύουν τα σύνορα. Η προστασία απαιτεί, γενικά, σκληρότητα – βαθμούς αναλγησίας σε ποικίλης έντασης ανθρώπινα δράματα. Η ανθρωπιστική γλώσσα, ωστόσο, παραμένει (οι χώρες μας είναι «ευπρεπείς και συμπονετικές», γράφουν οι δύο πρωθυπουργοί), αλλά λειτουργεί, κυρίως, φενακιστικά. Οι δημοκρατίες είναι υποχρεωμένες, σε κάποιο βαθμό, να υποκρίνονται.
Τον δημοκρατικό ανθρωπισμό είναι απίθανο να υπερασπίσουν απροϋπόθετα τα κόμματα εξουσίας, ακόμη και τα λεγόμενα προοδευτικά – δεν θα έχουν εκλογική ανταμοιβή αν το κάνουν. Τον υπερασπίζουν, όμως, κατ’ αρχήν, μεταξύ άλλων, όσοι εμφορούνται από χριστιανικές αρχές.
Στους μετανάστες, οι χριστιανοί δεν βλέπουν πολίτες αλλά ανθρώπους «κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωσιν» του Θεού (Γένεσις, 1:27). Σε αντίθεση με τον οριοθετημένο «δήμο», η χριστιανική φιλαλληλία δεν έχει όρια. Αντίθετα με τον νεωτερικό ατομισμό, ο άνθρωπος δεν θεωρείται παραγωγική ή καταναλωτική μονάδα, αλλά σχεσιακή ύπαρξη – υπάρχει σε αναφορά με τον Θεό και τους συνανθρώπους του (και τη φύση).
Η βιβλική θεώρηση της ζωής, για την ακρίβεια η «βιβλική κριτική θεωρία», καθιστά ορατά τα τυφλά σημεία των σύγχρονων δημοκρατιών. Αναδεικνύει την ηθική αμβλύνοια του «δήμου», ο οποίος ενίοτε αποστρέφει το βλέμμα του από την κακομεταχείριση του Αλλου· στηλιτεύει τον αυτάρκη «κτητικό ατομισμό» που νοηματοδοτεί τον σύγχρονο εαυτό· υπογραμμίζει την αξιακά ουδέτερη μηχανιστική-αιτιώδη κατανόηση του κόσμου που απονευρώνει τον κόσμο από νόημα. Η διαρκής προτροπή είναι: «Μην προσαρμόζεστε στη νοοτροπία αυτού του κόσμου, αλλά να μεταμορφώνεστε συνεχώς προς το καλό» (Προς Ρωμαίους, 12:2). Ο χριστιανός που παίρνει στα σοβαρά την πίστη του ουδέποτε εφησυχάζει – επιδιώκοντας την «ομοίωσιν», αμφιβάλλει πάντα για την ηθική πρόοδό του.
Αν λες ότι είσαι χριστιανός, πρέπει να προβληματίζεσαι διαρκώς για το πώς θα συμβιβάζεις τις επιταγές της χριστιανικής ηθικής με τις υποχρεώσεις της δημοκρατικής διακυβέρνησης.
Δεν είναι τυχαίο, λοιπόν, ότι η πιο στιβαρή κριτική σε κυβερνητικούς χειρισμούς του μεταναστευτικού δεν προέρχεται από αντιπολιτευτικά κόμματα εξουσίας αλλά από Εκκλησίες που τιμούν την αποστολή τους. Τον περασμένο Νοέμβριο, η Συνέλευση των Καθολικών Επισκόπων των ΗΠΑ εξέδωσε «ειδικό μήνυμα», για πρώτη φορά μετά από 12 χρόνια, για τον απάνθρωπο χειρισμό του μεταναστευτικού από την κυβέρνηση Τραμπ. Ο λόγος της ήταν ευθύς και βαθύς.
Είπε η Συνέλευση: «Ως ποιμένες […] είμαστε συνδεδεμένοι με τον λαό μας με δεσμούς κοινωνίας και συμπόνιας εν Κυρίω Ιησού Χριστώ. Μας ενοχλεί όταν βλέπουμε ανάμεσα στον λαό μας ένα κλίμα φόβου και άγχους γύρω από ζητήματα […] επιβολής της νομοθεσίας περί μετανάστευσης. Μας θλίβει η κατάσταση της σύγχρονης συζήτησης και η δυσφήμιση των μεταναστών. […]. Θρηνούμε όταν συναντάμε γονείς που φοβούνται ότι θα συλληφθούν πηγαίνοντας τα παιδιά τους στο σχολείο και όταν προσπαθούμε να παρηγορήσουμε μέλη οικογενειών που έχουν ήδη χωριστεί από τα αγαπημένα τους πρόσωπα».
Η Συνέλευση δεν μιλάει μόνο φιλάνθρωπα. Εδράζει στέρεα τις ανησυχίες της στον βιβλικό λόγο. «Η διδασκαλία της Εκκλησίας βασίζεται στη θεμελιώδη μέριμνα για το ανθρώπινο πρόσωπο», παρατηρεί. «Η προτεραιότητα του Κυρίου, όπως μας υπενθυμίζουν οι Προφήτες, είναι για εκείνους που είναι οι πιο ευάλωτοι: τη χήρα, το ορφανό, τον φτωχό και τον ξένο (Ζαχαρίας 7:10). Στον Κύριο Ιησού, βλέπουμε Εκείνον που έγινε φτωχός για χάρη μας (Β΄ Κορινθίους 8:9), βλέπουμε τον Καλό Σαμαρείτη που μας σηκώνει από το χώμα (Λουκάς 10:30-37) και βλέπουμε Εκείνον που βρίσκεται ανάμεσα στους ελάχιστους (Ματθαίος 25). Το ενδιαφέρον της Εκκλησίας για τον πλησίον και το ενδιαφέρον μας εδώ για τους μετανάστες είναι μια απάντηση στην εντολή του Κυρίου να αγαπάμε όπως Εκείνος μας αγάπησε (Ιωάννης 13:34)».
Δεν χρειάζεται να είσαι χριστιανός για να είσαι ανθρωπιστής. Αν, όμως, λες ότι είσαι, πρέπει να είσαι έτοιμος να αναδεχθείς τις συνέπειες. Κυρίως να προβληματίζεσαι διαρκώς για το πώς θα συμβιβάζεις τις επιταγές της χριστιανικής ηθικής με τις υποχρεώσεις της δημοκρατικής διακυβέρνησης. Η ένταση και η επακόλουθη οδύνη είναι ανεξάλειπτες.
Καλά Χριστούγεννα!
*Ο κ. Χαρίδημος Τσούκας (www.htsoukas.com) είναι καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Κύπρου και ερευνητής καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Warwick.
