Πώς είναι να βλέπεις τον δολοφόνο του γιου σου ή του πατέρα σου στην τηλεόραση; Πώς είναι να ακούς αυτόν που του πήρε τη ζωή να εξακολουθεί αμεταμέλητος να προπαγανδίζει τους ανθρωποκτονικούς του ιδεασμούς;
Ο δικός σου άνθρωπος σκοτωμένος. Και ο φονιάς με τα φώτα της κάμερας στραμμένα πάνω του, να ανακυκλώνει το μισαλλόδοξο κήρυγμά του. Ξανανοίγει έτσι το τραύμα. Ξαναγίνεσαι θύμα.
Ομως, τα εγκλήματα της τρομοκρατίας δεν έπληξαν μόνο τα φυσικά θύματά τους. Συνιστούν κι ένα συλλογικό τραύμα, αν όχι και ένα συλλογικό άγος. Η «17 Νοέμβρη» είχε καθιερώσει τη δολοφονική της ρουτίνα επί σχεδόν τριάντα χρόνια. Είχε εγκατασταθεί σαν μαύρος ίσκιος στη δημόσια ζωή. Δεν θα τα είχε καταφέρει αν, μαζί με την ανικανότητα των αρχών, δεν τη συνέδραμε και ένα κλίμα πολιτικής ανοχής. Αν δεν την κάλυπτε ένα πέπλο κοινωνικής αδιαφορίας στα όρια της αναισθησίας.
Χρειάζεται, 22 χρόνια μετά την εξάρθρωση και την καταδίκη της πιο φονικής οργάνωσης, μια αναψηλάφηση του τραύματος; Τι έχει να προσφέρει ένα ντοκιμαντέρ που θα δίνει κιόλας τον λόγο στους δράστες; Μήπως δεν τους έχουμε δει; Δεν τους έχουμε ακούσει να αναπαράγουν ξανά και ξανά τα ίδια κλισέ;
Ο Κουφοντίνας, μετά το δικαστήριο, δεν αντιμετώπισε ποτέ γνήσιο αντίλογο. Δημοσίευε «άρθρα». Εξέδωσε βιβλίο. Εδινε δήθεν «συνεντεύξεις», πάντοτε όμως σε απολογητές του – για να μην πούμε σε θαυμαστές του. Εδινε στην ουσία προκηρύξεις, υπό μορφή γραπτών ερωταπαντήσεων.
Δεν έχει ενδιαφέρον να τον ακούσουμε τώρα; Ακόμη κι αν μπορούμε να προβλέψουμε τις απαντήσεις του, η καταγραφή τους έχει αξία ιστορικού τεκμηρίου. Οχι ως δικαιολόγηση. Αλλά ως σκέτο ιστορικό δεδομένο, που μπορεί να χρησιμεύσει για την ερμηνεία των πράξεων – για να δείξει τον μηχανισμό που παρήγαγε τα εγκλήματα και τον πραγματικό χαρακτήρα των προσώπων που μπόρεσαν να τα διαπράξουν, και να μένουν μέχρι σήμερα αμετανόητα.
Ακόμη και η εικόνα έχει σημασία. Ακόμη και το γεγονός ότι στη συλλογική μνήμη δεν θα μείνουν μόνο τα πλάνα του δολοφόνου που πορεύεται ανάμεσα στους αστυνομικούς καμαρωτός, με φουσκωμένο το στήθος κάτω από το λευκό αλεξίσφαιρο, λίγες ώρες μετά την παράδοσή του. Στο κοινό βλέμμα θα προσφερθεί και η εικόνα του κατάδικου, τσακισμένου και φυλακισμένου από τους νόμους της δημοκρατίας, που επιχείρησε κάποτε με τις σφαίρες να καταλύσει.
Μήπως όμως κι αυτή η εικόνα στο τέλος, αντί να αποδομήσει τον δολοφόνο, τον καταστήσει συμπαθή; Μήπως έτσι, σκυφτό και εξουδετερωμένο, το τέρας εξανθρωπίζεται;
Οταν, το 1963, η Χάνα Αρεντ δημοσίευε τα συμπεράσματά της από την «αυτοψία» της στη δίκη του Αϊχμαν, ξέσπασε σάλος. Ο ισχυρισμός της ότι μπροστά της δεν δικαζόταν μια σαδιστική προσωπικότητα, ή ένας στυγερός ρατσιστής, αλλά ένας κοινότατος και κενότατος γραφειοκράτης, δίχως ηθική συνείδηση, θεωρήθηκε «ξέπλυμα» της κτηνωδίας. Αν και Εβραία η ίδια, η Αρεντ κατηγορήθηκε από τους Εβραίους ότι «σχετικοποιεί» την ενοχή των δραστών, προσβάλλοντας τα θύματα. Η θεωρία της όμως για την κοινοτοπία του κακού αφαίρεσε από τους ναζί τη δαιμονική τους αίγλη. Δεν ήταν τέρατα που αξίζουν το δέος μας. Ηταν ρηχά ανθρωπάκια.
Η σύγκριση είναι, βέβαια, ασύμμετρη. Αλλά η έκθεση των πιστολάδων –που ακόμη επικαλούνται «πολιτικά» ελατήρια για τη βία τους– στο φως της κάμερας μπορεί να κάψει τα τελευταία ξέφτια του μύθου τους. Αντιθέτως, ο φόβος ότι κάθε εμφάνισή τους, κάθε τους λέξη, μπορεί να αναζωπυρώσει μίση και να βρει μιμητές, τους προσδίδει μυστήριο και γοητεία που δεν διαθέτουν. Αυτός ο πανικός συντηρεί, αντί να αποδομεί, τον μύθο τους.
Οποιος αναλαμβάνει να φωτίσει την ιστορία, χωρίς να εξαιρεί καμία πτυχή της, όσο εύφλεκτη κι αν είναι, αναλαμβάνει κι ένα ηθικό ρίσκο. Πρέπει να αποδείξει ότι διαθέτει τη μεθοδολογική επάρκεια και την κριτική νηφαλιότητα για να εξυπηρετήσει τον σκοπό του εμπλουτισμού της ιστορικής αλήθειας.
Θα κριθεί γι’ αυτό. Θα υποστεί αντίλογο. Αλλά να κριθεί εκ των υστέρων. Αφότου θα έχει κομίσει τους καρπούς της έρευνάς του. Οχι προληπτικά. Οχι με αποσιωπητική επιστράτευση των φορέων του κράτους.
