Πρώτα τον ακινητοποίησαν. Μετά τον νάρκωσαν. Τον έπνιξαν με πλαστική σακούλα και τον διαμέλισαν με πριόνι. Τον έβαλαν κομμάτια σε τροχήλατη βαλίτσα και σε σάκους απορριμμάτων. Τον πέταξαν στα σκουπίδια.
Αυτό ήταν το τέλος του δημοσιογράφου Τζαμάλ Κασόγκι, μέσα στη σαουδαραβική πρεσβεία στην Κωνσταντινούπολη, το 2018, στα χέρια των εντεταλμένων του διαδόχου του σαουδαραβικού θρόνου. Αυτό το τέλος περιέγραψε προχθές ο Αμερικανός πρόεδρος με τη φράση «things happen». «Δεν άρεσε σε όλους αυτός ο κύριος για τον οποίο μιλάτε», είπε ο πρόεδρος στη δημοσιογράφο που «προσέβαλε» με την ερώτησή της τον φιλοξενούμενο στο Οβάλ Γραφείο. Δεν άρεσε. Γι’ αυτό τον πέταξαν πετσοκομμένο στα σκυλιά.
Θα έπρεπε μήπως ο πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών να εξομολογήσει τον πρίγκιπα της Σαουδικής Αραβίας, για να μάθει τις αμαρτίες του, προτού κάνει μπίζνες μαζί του; Τι είναι; Πρόσκοπος; Ή αρχηγός της υπερδύναμης, που πρέπει να ζυγίζει πρώτα το συμφέρον, στον πραγματικό κόσμο των υπαρκτών καθεστώτων, χωρίς να χάνεται στα νέφη του ιδεαλισμού;
Ο κανόνας ότι η εξωτερική πολιτική, για να είναι αποτελεσματική, πρέπει να επιτρέπει στον εαυτό της μεγάλο βαθμό ηθικής αχρωματοψίας δεν ισχύει μόνο για τις υπερδυνάμεις. Ισχύει και για τις μικρές χώρες. Ιδίως αυτές οφείλουν να αναπληρώνουν σε επιτήδειο υπολογισμό ό,τι τους λείπει σε γεωπολιτικό μπόι.
Ρώτησε η Ελλάδα τους Κινέζους αν έχουν διαβάσει Τόκβιλ όταν ήρθαν να επενδύσουν εδώ και να μετατρέψουν τον Πειραιά σε μία από τις πύλες για τη διακίνηση των εξαγωγών τους στην Ευρώπη; Οχι, ούτε έπρεπε να τους ρωτήσει. Επρεπε να εκμεταλλευθεί την ευκαιρία, όπως και έκανε. Ομοίως, δεν οφείλει ούτε τώρα να ρωτήσει την αμερικανική κυβέρνηση τι πιστεύει για τον Κασόγκι ή το καθεστώς του Ερντογάν, γιατί στέλνει την Εθνοφρουρά στην Ουάσιγκτον ή γιατί πασχίζει να κρατήσει κρυφά τα αρχεία του Επσταϊν.
Ομως, η πραγματικότητα, ακόμη κι όταν νομίζεις ότι τη διαβάζεις ψυχρά, χωρίς ηθικούς περισπασμούς, δεν παρουσιάζεται πάντα υπάκουη σε καθαρές διαζεύξεις. Η ιστορική εμπειρία είναι νωπή: Επί δύο δεκαετίες, η Ευρώπη –και πρώτη η Γερμανία– νόμιζε ότι εξυπηρετεί στυγνά τα συμφέροντά της, κάνοντας πως δεν βλέπει τι κάνει ο Πούτιν στη Ρωσία. Της αρκούσε που εξασφάλιζε φθηνή ενέργεια. Ηταν πρόθυμη να προσπεράσει ακόμη και μικρές μεθοριακές «παραβάσεις», πρώτα στη μακρινή Γεωργία, μετά στην εγγύτερη Κριμαία. Ε, στην αυλή του ήταν. Να μην παίξει; Να χαλούσαμε την ενεργειακή αρχιτεκτονική της Ευρώπης για ένα τσαμπουκά στη σφαίρα επιρροής του προμηθευτή μας;
Τώρα, εκείνη η Realpolitik κατέληξε να κοστίζει στη «ρεαλιστική» Ευρώπη όχι μόνο ένα πόλεμο και το γεωπολιτικό ρίσκο της επέκτασής του. Ο,τι γλίτωσε σε κόστος ενέργειας τις πρώτες δύο δεκαετίες του 21ου αιώνα, η Ευρώπη το πληρώνει τώρα πολλαπλάσιο με την πληθωριστική κρίση και τις αμυντικές δαπάνες· με τον εσωτερικό κλυδωνισμό που της προκαλούν οι δολιοφθορές του άλλοτε άστοργου εταίρου της.
Το συμφέρον, ναι. Αλλά για να υπηρετήσει κανείς το συμφέρον του, πρέπει να μπορεί να δει πέρα από τη συγκυρία – και τη φαντασμαγορία της. Πρέπει να θέτει στον εαυτό του το ερώτημα: Πόσο θα κρατήσει η εξουσία που έρχεται με ορμή να αλλάξει τον χάρτη; Πόσο σώφρον είναι να επενδύεις όλα σου τα κεφάλαια σε ένα πρότζεκτ – ιδίως όταν είναι ορατό το οικολογικό του πέρας; Πόσο συμφέρει να είσαι εσύ προβλέψιμος όταν καλείσαι να συνεταιριστείς με μια δύναμη που βασίζει την ισχύ της στο απρόβλεπτο;
Πώς είσαι σίγουρος ότι ο παρορμητικός κυνισμός σου δεν είναι στρατηγική αφέλεια;
Αλμη
Ο έρπης της ελληνικής πολιτικής ζωής είναι η ακατάσχετη συνταγματολογία. Κάθε πολιτικός ισχυρισμός ψάχνει να κρεμαστεί από μια κανονιστική χειρολαβή στον καταστατικό χάρτη. Κάθε μικροκομματική φιλολογία αναζητεί μανδύα στο ξεχείλωμα του Συντάγματος. Θα άξιζε να μετρούσε κανείς την καθημερινή κατάχρηση του επιθέτου «αντισυνταγματικός», μέσα και έξω από τη Βουλή, στα πάνελ και στα κομματικά ανακοινωθέντα. Το ίδιο συνέβη και με τις πρόσφατες παραπολιτικές ακριτομυθίες του Προέδρου – του θεσμού που δεν μπορεί σχεδόν ποτέ να αναφερθεί χωρίς αντανακλαστική επίκληση του Συντάγματος. Γιατί τι άλλο είναι η Προεδρία, παρά ένα φάσμα, που για να του δώσει κανείς υπόσταση, πρέπει διαρκώς να το ετυμολογεί διά των συνταγματικών διακηρύξεων. Ετσι, καταλήγουμε να μεταχειριζόμαστε ένα παστωμένο σύμβολο σαν να είχε όντως πολιτική (επι)δραστικότητα – σαν να περιμέναμε αμυντική ισχύ από τις ευζωνικές φουστανέλες που φρουρούν το οικείο Μέγαρο. Είναι υπερβολή να αντιμετωπίζει κανείς τις προσπάθειες της Προεδρίας να δραπετεύσει από την άλμη της με όρους συνταγματικής ορθότητας. Είναι υστερία. Το Σύνταγμα δεν απαγορεύει την πολιτική αδεξιότητα.
