Οσοι έχουν διαβάσει την «Οδύσσεια» θα θυμούνται ότι ο Οδυσσέας δεν εμφανίζεται από την αρχή του έπους: προηγούνται οι διαβουλεύσεις των θεών στον Ολυμπο με πρωτοβουλία της Αθηνάς (και με θέμα φυσικά την περιπλάνηση του Οδυσσέα), καθώς και οι περιπέτειες του Τηλέμαχου πίσω στην Ιθάκη, ο οποίος, πέρα από το πρόβλημα στο παλάτι με τους Μνηστήρες, προσπαθεί να μάθει τι έχει απογίνει ο πατέρας του, φτάνοντας μάλιστα έως τη Σπάρτη γι’ αυτόν τον λόγο.
Ο Οδυσσέας κάνει την εμφάνισή του στη Ραψωδία ε΄ στο νησί της Καλυψώς: τον βρίσκουμε να κλαίει με αναφιλητά στην ακρογιαλιά κοιτώντας τη θάλασσα (νόστον οδυρομένω, ε 153). Κάθε μέρα ο Οδυσσέας κάνει αυτή τη δουλειά και το γεγονός δεν θα μπορούσε να περάσει απαρατήρητο από τον Ιταλό συγγραφέα Ματέο Νούτσι και το βιβλίο του «Τα δάκρυα των ηρώων» (μτφρ. Μαρία Φραγκούλη, εκδ. Καστανιώτη, 2025), που παρακολουθούμε σε αυτή τη στήλη από την προηγούμενη εβδομάδα.
Γιατί κλαίει και οδύρεται ο Οδυσσέας; Επειδή θυμάται. Θυμάται την παλιά του ζωή στην Ιθάκη, τους ανθρώπους του, τον τόπο του. «Δεν θα βρούμε πουθενά στην “Ιλιάδα” και στην “Οδύσσεια” το όνομα της Μνημοσύνης», γράφει ο Νούτσι. «Δεν θα μάθουμε τίποτα για την κόρη του Ουρανού και της Γαίας, μια από τις Τιτανίδες, που την αποπλάνησε ο Δίας και κοιμήθηκε μαζί της για εννέα συνεχόμενες νύχτες». Ωστόσο, όπως επισημαίνει παρακάτω, «όλα είναι μνήμη στα επικά ποιήματα. Ολα είναι μνήμη στη λογοτεχνία. Ενας από τους πιο καταπληκτικούς μυθιστοριογράφους των τελευταίων χρόνων το επιβεβαίωσε με εμφανή αδιαφορία. Ο Ρομπέρτο Μπολάνιο υποστήριζε ότι για να γράψεις μυθιστορήματα δεν χρειάζεται φαντασία, αλλά μονάχα μνήμη, ότι τα μυθιστορήματα γράφονται διαπλέκοντας αναμνήσεις. Τίποτε άλλο παρά Μνημοσύνη».
Ο Νούτσι στέκεται ιδιαίτερα στο γεγονός ότι την εποχή που γεννιούνται τα ομηρικά έπη κυριαρχεί η προφορική παράδοση – άρα η μνήμη ήταν κεφαλαιώδους σημασίας μόνο και μόνο για τη διάσωση και διάδοση των έργων. Και μολονότι αυτό άλλαξε δραστικά μέσα στους αιώνες με την κυριαρχία του γραπτού λόγου, η σημασία της μνήμης όχι μόνο δεν υποχώρησε αλλά έγινε ακόμη πιο σύνθετη.
Εδώ, αυτό που πρωτίστως απασχολεί τον Ιταλό συγγραφέα είναι ότι η μνήμη ταυτίζεται ουσιαστικά με το κλάμα. Με το κλάμα του Οδυσσέα εν προκειμένω. Και, κατ’ επέκταση, με το κλάμα του αναγνώστη/ακροατή/θεατή των ποιημάτων. Τον νιώθουμε τον Οδυσσέα διότι έχουμε κι εμείς μνήμη. Και η μνήμη μπορεί να είναι πλούτος αλλά είναι και βάρος, συχνά αβάσταχτο. Ο Μαρκ Τουέιν έλεγε πως δύο είναι τα μυστικά για μια ευτυχισμένη ζωή: καλοί φίλοι και κακή μνήμη. Είναι προφανές πως ο Οδυσσέας είχε μόνο το πρώτο. Η μνήμη του τον παίδευε. Οπως μας παιδεύει όλους, διαχρονικά και οικουμενικά. Η συνέχεια αύριο.
