«Τα δάκρυα των ηρώων ανήκαν σε μια χαμένη εποχή», γράφει ο Ματέο Νούτσι στο βιβλίο «Τα δάκρυα των ηρώων» (μτφρ.: Μαρία Φραγκούλη, εκδ. Καστανιώτη). Από τον Περικλή έως τον Αχιλλέα και τον Οδυσσέα, ο Ιταλός συγγραφέας αναζητάει το βαθύ, αδιόρατο σημείο όπου το θάρρος και ο λυγμός ταυτίζονται.
Αλλά μπορεί στα ομηρικά έπη ακόμα και οι πιο θαρραλέοι ήρωες να ξεσπούν σε αναφιλητά, στην Αθήνα του Περικλή όμως φαίνεται πως τα δάκρυα αντιμετωπίζονται με απαξίωση, ειδικά όταν μιλάμε για ηγέτες της πολιτείας. Ο Πλάτων, κατά τον Νούτσι τουλάχιστον, βάζει αυτό το ζήτημα στο τραπέζι: μακριά από εμάς η υπερχείλιση συναισθημάτων.
«Εγώ απομάκρυνα τις γυναίκες για αυτό ακριβώς, για να μην πέσουν σε παραφωνία», βάζει ο Πλάτων τον Σωκράτη να αναφωνεί στον «Φαίδωνα», λίγο πριν καταπιεί το δηλητήριο, κι ενώ ο Φαίδων, ο Κρίτων και ο Απολλόδωρος «ξεσπούν σε αχαλίνωτους λυγμούς».
«Ο Σωκράτης τούς είχε ζητήσει να αποφύγουν αδύναμες και μη κόσμιες εκδηλώσεις», γράφει ο Νούτσι και αναρωτιέται στη συνέχεια: «Ετσι έγινε; Ή ήταν λογοτεχνική επεξεργασία του Πλάτωνα; Εμείς γνωρίζουμε ένα μόνο πράγμα. Εκείνη τη μέρα ο Πλάτων απουσίαζε. Μάλλον ήταν άρρωστος. Αλλά οι κακές γλώσσες υποστήριξαν ότι οι λόγοι ήταν διαφορετικοί. Ισως φοβόταν. Μα τι φοβόταν; Φοβόταν να κλάψει; (…) Τον 5ο αιώνα, όποιος έκλαιγε δεν μπορούσε να θεωρείται άνδρας. Δεν μπορούσε να έχει θάρρος. Διότι δεν έδειχνε ψυχικό σθένος».
Ο Πλάτων δεν έχει ακόμα γεννηθεί όταν ο Περικλής ξεσπά δημοσίως πάνω από τη σορό του γιου του κατά τη διάρκεια του λοιμού της Αθήνας. Ωστόσο, η σκηνή της δημόσιας κατάρρευσής του έχει μια αντοχή στον χρόνο. Το «στίγμα» ταξιδεύει ώς τη σύγχρονη εποχή. Το 1953, στην κλασική ταινία «Από δω στην αιωνιότητα» του Φρεντ Τσίνεμαν, βλέπουμε τον αγέρωχο Μπαρτ Λάνκαστερ να λυγίζει προς στιγμήν πάνω από το πτώμα του Μοντγκόμερι Κλιφτ την ημέρα της ιαπωνικής επίθεσης στο Περλ Χάρμπορ. Οταν αντιλαμβάνεται ότι τον παρακολουθούν άλλοι στρατιώτες, σκληραίνει: «Τι πάθατε; Δεν έχετε ξαναδεί νεκρό άνθρωπο;» τους φωνάζει. «Μαζέψτε αυτό το πτώμα», λέει μετά ξερά κι εξαφανίζεται απ’ το κάδρο.
Κατά τον Νούτσι, ο Πλάτωνας ζει μια εσωτερική σύγκρουση: επιθυμεί να εξαφανίσει τα δάκρυα από τους ομηρικούς ήρωες, γνωρίζοντας όμως ότι χωρίς δάκρυα ήρωας δεν υφίσταται επί της ουσίας. Το γράφει ωραία, έχοντας κατά νου τη ραψωδία της Νέκυιας, και την κατάβαση του Οδυσσέα στον κάτω κόσμο, από την οποία ξεκίνησε αυτή η αφήγηση: «Αυτή ήταν η αληθινή κάθοδος στον Αδη, ο αληθινός θάνατος πριν τον θάνατο, η αληθινή μύηση για να γίνει κανείς πραγμα-τικά άνθρωπος».
Την ερχόμενη εβδομάδα θα συνεχίσουμε με τα δάκρυα του Οδυσσέα.
