Πριν από 80 χρόνια ακριβώς, ο Νίκος Ζαχαριάδης επιστρέφει από το Νταχάου στην Ελλάδα. Η επιστροφή του γέμισε με αισιοδοξία τα στελέχη και τα μέλη του ΚΚΕ τα οποία βίωναν τις συνέπειες της ήττας στη μάχη των Αθηνών, μια ήττα που δεν ήταν μόνο στρατιωτική και πολιτική, αλλά ήταν κυρίως ηθική.
Οι «υπερβασίες» της ΟΠΛΑ και της Πολιτοφυλακής ζημίωσαν την εικόνα του Κόμματος, όπως αναγνώρισε και ο ίδιος ο Ν. Ζαχαριάδης στη 12η ολομέλεια που συγκάλεσε μετά ένα μήνα (25-27 Ιουνίου 1945).
Τον Νίκο Ζαχαριάδη, όπως και όλους τους ηγέτες, θα τον κρίνουμε με τα μέτρα και τα δεδομένα της εποχής του, που στην προκειμένη περίπτωση τα καθόριζαν η Τρίτη Διεθνής και η καταλυτική προσωπικότητα του Στάλιν. Μέτρα και δεδομένα ασφυκτικά που δεν άφηναν περιθώρια πρωτοβουλιών στους ηγέτες των κομμουνιστικών κομμάτων. Ο ρόλος τους ήταν να υπερασπίζονται τη μοναδική χώρα που οικοδόμησε τον σοσιαλισμό.
Οπως και όλους τους ηγέτες, θα τον κρίνουμε με τα μέτρα και τα δεδομένα της εποχής του, που στην προκειμένη περίπτωση τα καθόριζαν η Τρίτη Διεθνής και η καταλυτική προσω- πικότητα του Στάλιν.
Τρεις φορές ο Ν. Ζαχαριάδης κινήθηκε αυτόνομα και τις τρεις φορές το διεθνές καθοδηγητικό κέντρο τον επανέφερε στην τάξη. Την πρώτη φορά, όταν έγκλειστος στη Γενική Ασφάλεια έστειλε το πρώτο γράμμα ευθύς ως κηρύχθηκε ο ελληνοϊταλικός πόλεμος με το οποίο ζητούσε τη συστράτευση υπό τον Ιωάννη Μεταξά «δίχως επιφύλαξη». Στη συνέχεια, όταν ενημερώθηκε για τη «γραμμή» της Μόσχας, έστειλε άλλες δύο επιστολές στο πνεύμα του συμφώνου Μολότοφ-Ρίμπεντροπ.
Τη δεύτερη φορά, όταν επέστρεψε από το Νταχάου, δέχθηκε την προσάρτηση της Βορείου Ηπείρου στην Ελλάδα, για να μην αποκοπεί το Κόμμα από τις μάζες μετά την ήττα του Δεκέμβρη. Ηταν ένας εθνικός στόχος τον οποίο δεν μπορούσε να αγνοήσει το ΚΚΕ. Για αυτή τη θέση του κατηγορήθηκε αργότερα και από τον Ενβέρ Χότζα παρουσία του Στάλιν, αλλά και από τους εσωκομματικούς αντιπάλους του στη δεκαετία του 1950, για «σοβαρή εθνικιστική-σωβινιστική παρέκκλιση».
Την τρίτη φορά που ο Ν. Ζαχαριάδης κινήθηκε αυτοβούλως διατύπωσε τη θεωρία των δύο πόλων στην προαναφερθείσα 12η ολομέλεια. Σύμφωνα με αυτή τη θεωρία, η Ελλάδα στη βαλκανική – ευρωπαϊκή διάστασή της θα πρέπει να στηρίζεται στη Σοβιετική Ενωση και στη μεσογειακή της διάσταση θα πρέπει να στηρίζεται στην Αγγλία. Μάλιστα ο ηγέτης του ΚΚΕ έκανε και ένα βήμα παραπάνω. Αιτιολόγησε αυτή τη διττή στήριξη στην αντιρρόπηση των πιέσεων από τον ένα και τον άλλο πόλο. Για αυτή τη θεωρία κατηγορήθηκε ότι εξίσωνε τον αγγλικό ιμπεριαλισμό με τη χώρα που οικοδομούσε τον σοσιαλισμό και πολύ γρήγορα το Κόμμα την εγκατέλειψε. Βέβαια, οι εσωκομματικοί του αντίπαλοι την έφεραν στην επιφάνεια κατά την 6η ολομέλεια, ως ένα πρόσθετο επιβαρυντικό στοιχείο.
Ο Ν. Ζαχαριάδης ήταν μια προσωπικότητα με εμπνεύσεις, όμως ήταν πάντα πειθήνιος στις εντολές του Στάλιν. Ετσι ήταν διαπαιδαγωγημένος και αυτός, όπως και όλοι οι ηγέτες των τριτοδιεθνιστικών κομμάτων.
