Τι ψυχή έχει μια πέτρα; Κι όμως όταν ένα παιδί σε ρωτάει «πώς φτιάχνεται η πέτρα;» δεν ξέρεις ν’ απαντήσεις. Αυτό βέβαια δεν σημαίνει πως μια πέτρα έχει ψυχή – έχει όμως ιστορία, έχει μυθολογία, η οποία σού είναι άγνωστη, διότι μια πέτρα είναι κάτι κοινότοπο, αυτονόητο. Κι ωστόσο, όπως διαβάζω στο βιβλίο που παρακολουθούμε αυτές τις μέρες «Ποιητική του κήπου. Δοκίμιο για τους περίφρακτους τόπους» (εκδ. Ροπή), που έγραψε ο καθηγητής Φιλοσοφίας Γιάννης Παρασκευόπουλος, «οι πρώτες καταγραφές των ποιοτήτων των λίθων ανάγονται στα κείμενα που αποκαλούνται Ορφικά. (…) Τα Λιθικά των Ορφικών αποτελούν μια μυθολογία της ορυκτολογίας καθώς και ένα εγχειρίδιο ιατρικής και πρόληψης των φυσικών καταστροφών».
Ο συγγραφέας μιλάει για τη σημασία της πέτρας στην κατασκευή, αλλά κυρίως στη συμβολική διαμόρφωση ενός κήπου, στο μεταξύ όμως αποπειράται διάφορες στάσεις. Μία από αυτές είναι στην έννοια του σπηλαίου, το ενδότερο μέρος του οποίου «ονομάζεται “μυχός” και απορρέει από το ρήμα “μύω” (είμαι κλειστός) και από αυτό προκύπτει το “μυέω” που σημαίνει εισάγω στη μύηση. Ηχώ αυτών των συνδυασμών βρίσκουμε σήμερα στην έκφραση “τα μύχια της ψυχής μου”».
Ως οπή, η σπηλιά μπορεί να είναι είσοδος αλλά και έξοδος: προς και από έναν άλλο κόσμο. Μπορεί να είναι κατάβαση, διείσδυση, εξερεύνηση, απώλεια. Ο νους ανατρέχει στον Αγιο Ιερώνυμο, τον οποίο ο Τζοβάνι Μπελίνι απεικονίζει το 1480 στο άνοιγμα μιας άκρως γεωμετρικής σπηλιάς. Επίσης: ο Ορφέας στο στόμιο της σπηλιάς που οδηγεί στον Αδη, κάνει το μοιραίο σφάλμα να γυρίσει να κοιτάξει την Ευριδίκη…
Οι Ρωμαίοι χρησιμοποιούν τη μορφή του σταλακτίτη στη δική τους κηποποιία, ενώ στην Αναγέννηση οι σταλακτίτες «αναπαράγουν με αναλογικό τρόπο το φυσικό τοπίο». Κυρίως όμως, «η επαφή με τον φυσικό χώρο δημιουργεί ένα νέο φαντασιακό. Το σκάλισμα της πέτρας αποκτά μια αφήγηση».
Στέκομαι ιδιαίτερα στην εξής πρόταση: «Η επέμβαση πάνω στην πέτρα μπορεί να αποδώσει ρεαλιστικές μορφές, όπως ζώων και ανθρώπων, αλλά μπορεί επίσης να τη μετουσιώσει σε αλλόκοσμα και αλλόκοτα πλάσματα. Αυτό το αποτέλεσμα, που προέρχεται ακριβώς από τη λέξη grotto και grotte που σημαίνει σπήλαιο στα ιταλικά και τα γαλλικά αντίστοιχα, θα ονομαστεί “γκροτέσκο”».
Και η φύση μπορεί να παράγει γκροτέσκ μορφές πάνω στους βράχους. Ο νους του αναγνώστη τώρα τραβάει για το φονικό Καλέ Γκρότο, ανατολικά του Σαγγάριου, σεληνιακό τοπίο με μαύρους, κοφτερούς βράχους, όπου τον καυτό Αύγουστο του 1921 ο ελληνικός και ο τουρκικός στρατός ξεπέρασαν κάθε έννοια φυσικής και ψυχικής αντοχής, ηρωισμού και κτηνωδίας.
«Ενα ακόμα μυθολογικό στοιχείο που μεταμορφώνεται σε θέμα του κήπου, ανά τους αιώνες», γράφει ο συγγραφέας, «είναι εκείνο του λαβύρινθου». Εδώ τα πράγματα γίνονται ακόμα πιο ερεθιστικά, αλλά θα συνεχίσουμε αύριο.
