Ο Γιάννης Παρασκευόπουλος στο βιβλίο του «Ποιητική του κήπου. Δοκίμιο για τους περίφρακτους τόπους» (εκδ. Ροπή, 2025) γράφει πως, διαχρονικά και παγκοσμίως, ένας κήπος δημιουργείται από τα φυτά, το νερό και τα ορυκτά. Για τα φυτά ήδη μιλήσαμε αυτή την εβδομάδα. Ας πιάσουμε σήμερα το νερό, στοιχείο ζωτικής σημασίας για τη ζωή όπως την ξέρουμε πάνω στη Γη. Και, βέβαια, κομβικής σημασίας μυθολογικό, συμβολικό και ποιητικό χαρακτηριστικό.
Και μόνο που ο άνθρωπος, αλλά και πολλά ζώα, χρησιμοποιεί το νερό για να ξεδιψάσει, μα και για να καθαρίσει το σώμα του (να βαπτιστεί, να αναγεννηθεί), αρκεί για να κατανοήσουμε αμέσως τι ρόλο παίζει το νερό, τόσο στο πραγματικό πεδίο όσο και στο φανταστικό. Ως γνωστόν, εξάλλου, οι αστροβιολόγοι μιλούν για πιθανότητες ύπαρξης εξωγήινης ζωής όταν εντοπίζουν νερό σε έναν πλανήτη.
Ο συγγραφέας δεν παραλείπει να αναφέρει μερικά ενδιαφέροντα παραδείγματα ως προς τον πυρηνικό ρόλο του ύδατος στο συλλογικό φαντασιακό. «Πριν την πομπή προς την Ελευσίνα, οι μύστες πλένονταν στα θαλασσινά νερά του Φαλήρου, περνώντας τη νύχτα τους υπό την επήρεια του νερού μέχρι να ξεκινήσει η εσωτερική πορεία προς το Μυστήριο».
Αυτή την κάθαρση που το νερό μπορεί να προσφέρει (πρωτίστως εσωτερική, μα και αμιγώς σωματική την ίδια στιγμή) τη συναντούμε σε διάφορες παραλλαγές στο σινεμά του Αντρέι Ταρκόφσκι. Το υγρό στοιχείο κατακλύζει το κινηματογραφικό του σύμπαν. Στο «Σολάρις» (1972), ένας ολόκληρος πλανήτης καλύπτεται από έναν μυστηριώδη ωκεανό, που εισβάλλει στο υποσυνείδητο των ανθρώπων και υλοποιεί τα φαντάσματα που τους καταδιώκουν.
Τη σκοτεινή πλευρά του νερού θίγει και ο συγγραφέας: «Ο κατακλυσμός είναι ένα από τα κύρια στοιχεία όλων των υδρολογικών μυθολογιών. Το νερό καταστρέφει και επαναφέρει την τάξη. Μετατρέπεται, έτσι, σ’ ένα από τα ενδιάμεσα στοιχεία που ενώνουν τον ουρανό με τη γη».
Αυτή η ένωση του ουρανού με τη γη συχνά δεν συμβαίνει χωρίς ένα κάποιο τίμημα. Οταν ο διψασμένος Τειρεσίας σκύβει να πιει νερό εκεί όπου λούζεται η γυμνή θεά Αθηνά, χωρίς να το θέλει βλέπει «όλα όσα δεν έπρεπε», με συνέπεια να τυφλωθεί.
Το νερό μπορεί να είναι δροσιά, καθαρμός και γαλήνη, μπορεί όμως να είναι και πνιγμός, συντέλεια. Βιολογικά μιλώντας, ο άνθρωπος πλάθεται μέσα στο νερό, γεννιέται μέσα απ’ το νερό. Μυθολογικά η ζωή του τελειώνει μέσα σε αυτό: Οι νεκροί, πίνοντας το νερό της Λήθης, «βυθίζονται στην αμνησία και το ξέχασμα του επίγειου βίου τους. Η πόση του νερού σηματοδοτεί το πέρασμα στον άλλον κόσμο. Η λήθη ανήκει στους νεκρούς και η α-λήθεια βαπτίζει τους ζωντανούς».
Το υδάτινο στοιχείο στους κήπους είναι περίπλοκη υπόθεση. Ισως εδώ ταιριάζει ο ωραίος στίχος του Ελύτη: «Ο κήπος έμπαινε στη θάλασσα». Θα συνεχίσουμε όμως την ερχόμενη εβδομάδα.
