«Σε άλλες γενιές, παλαιότερες ημών, οι απαίδευτοι αντιμετώπιζαν με σεβασμό τους μορφωμένους. Κι έτσι προχώρησε η ελληνική κοινωνία. Σήμερα ζούμε την τυραννία των απαίδευτων». Αυτή ήταν η δική μου απαισιόδοξη διαπίστωση που, όπως εξακρίβωσα, μοιράζονται πολλοί αναγνώστες. Oπως ο Θείος Θ.: «Δυστυχώς, η βλάβη είναι διαστάσεων πολιτισμικής γενοκτονίας και ίσως μη αναστρέψιμη. Τα παλιά χρόνια ο κοσμάκης ήταν αγράμματος, αλλά όχι απολίτιστος, και, ενώπιον γραμματισμένων, το βούλωνε». Στο ίδιο πνεύμα και ο κ. Ιωάννης Βασσάλος –επιτέλους ένα ονοματεπώνυμο: «Ολοι όσοι έχουμε κάποια ηλικία (εγώ είμαι 66 ετών) καταλαβαίνουμε απόλυτα “το μέτρο του πολιτισμικού μας ελλείμματος”. Και αυτό, που με τρομάζει περισσότερο είναι ο ξεπεσμός τής Ελληνικής Αριστερής Διανόησης – “Ανερμάτιστοι, αμόρφωτοι και ανιστόρητοι”. Σωστά τους χαρακτηρίζετε έτσι! Νιώθω ότι δεν υπάρχει επιστροφή, δεν υπάρχει τρόπος βελτίωσης και αυτό με καταθλίβει απίστευτα». Μια νότα αισιοδοξίας από τον Πάνο Σ.: «Υπάρχετε εσείς, υπάρχουμε εμείς, στα 66 μας χρόνια (κ. Γιάννη) δεν πεθάναμε. Εχουμε να δώσουμε ακόμη. Θα προλάβουμε; Τα στατιστικά είναι αμείλικτα εναντίον μας. Αλλά ας το προσπαθήσουμε». Η παρατήρηση του Λεωνίδα Κ. μου θύμισε αυτό που έλεγε ο Χατζιδάκις: Στην Ελλάδα έχουμε υπουργείο Πολιτισμού επειδή δεν έχουμε πολιτισμό. «Οταν “κάτι” χρειάζεται τη στήριξη των θεσμών, τότε αυτό το κάτι έχει απολέσει πάσαν ισχύ, δεν υφίσταται. Τέτοιοι φωνακλάδες είμαστε».
Η Κωνσταντίνα Λ. αποδίδει το έλλειμμα στην εκπαίδευση: «Φοβάμαι ότι όσο περνάει ο καιρός, το πολιτισμικό μας έλλειμμα θα μεγαλώνει. Ο λόγος της απαισιοδοξίας μου είναι το σχολικό πρόγραμμα των παιδιών μου. Στο γυμνάσιο και στο λύκειο διδάσκονται πολύ λιγότερα λογοτεχνικά κείμενα από ό,τι η δική μας γενιά (υποτίθεται ότι μελετούν λίγα και σε βάθος) και κυρίως πολύ λιγότερα ποιήματα. Εγώ θυμάμαι από τα δικά μου χρόνια 4-5 ποιήματα του Καβάφη, 2-3 του Σεφέρη, 3-4 του Ελύτη, θυμάμαι Σολωμό, Κάλβο, Ρίτσο, Αναγνωστάκη, Βακαλό, Καββαδία… Τώρα τα παιδιά μου διδάσκονται ένα ποίημα τον χρόνο. Ο γιος μου τελειώνει το γυμνάσιο και έχει διδαχτεί ένα του Ρίτσου, ένα του Γκανά και ένα του Καβάφη. Απλώς έκαναν φέτος και ένα δημοτικό και “Ερωφίλη”». Ο Αντώνης Α., προς επίρρωσιν, αναφέρεται στην αξιολόγηση των εκπαιδευτικών: «Η διευθύντριά μου, και φυσική μου αξιολογήτρια, δίνει ιδιαίτερη βαρύτητα στα ζώδια. Και φοβάμαι μήπως το γεγονός ότι είμαι Ταύρος με ωροσκόπο Ζυγό καταγραφεί από τώρα ως μειονέκτημα». Δυστυχώς, οι αναγνώστες δεν έδωσαν σημασία στη σύγκριση της Ελλάδας με το Ισραήλ, που επιχείρησα να εκθέσω στο άρθρο. Επειδή όμως το ζήτημα δεν εξαντλείται εδώ, θα επανέλθω σε πρώτη ευκαιρία.
