Το Δέντρο της Γνώσης στο κέντρο του Παραδείσου, το απόλυτο δέντρο μέσα στον απόλυτο κήπο. Στην ταινία «Αβαταρ», που ο Τζέιμς Κάμερον γύρισε το 2009, στον εξωπλανήτη Πανδώρα, η εξωγήινη φυλή των ανθρωποειδών Νάαβι ορίζει τη ζωή της γύρω από το θεόρατο Δέντρο των Ψυχών, που είναι στο επίκεντρο της ύπαρξής τους, της τωρινής αλλά και της επόμενης. Είναι μια φυσική και συνάμα υπερκόσμια οντότητα που ενώνει τους πάντες πάνω στον πλανήτη. Η ιδέα ενός τέτοιου δέντρου, μέσα μάλιστα σε έναν απέραντο κήπο (ο πλανήτης Πανδώρα είναι οργιαστικό φυσικό τοπίο), διατρέχει την ανθρωπότητα στο φαντασιακό της.
Στο Βιβλίο της Γένεσης, ο Θεός καθιστά σαφές στους Πρωτόπλαστους ότι μπορούν να δοκιμάσουν κάθε καρπό – εκτός από αυτούς που κρέμονται από το Δέντρο της Γνώσης.
Αφηγηματικά η σκηνή αυτή είναι αριστουργηματική: θυμίζει αυτό που έλεγε ο Τσέχοφ, ότι όταν εμφανίζεται ένα πιστόλι στην πρώτη πράξη, πρέπει να ξέρουμε ότι θα εκπυρσοκροτήσει στην τρίτη. Υποψιάζεσαι λοιπόν ότι το δέντρο που καθιστά απαγορευτικό ο Θεός στον άνθρωπο, θα παίξει μοιραίο ρόλο στις επόμενες σελίδες.
«Από την αρχή του χρόνου το δέντρο συνοδεύει την ανθρώπινη ύπαρξη», γράφει ο καθηγητής Φιλοσοφίας Γιάννης Παρασκευόπουλος στο βιβλίο που παρακολουθούμε αυτές τις μέρες, «Ποιητική του κήπου. Δοκίμιο για τους περίφρακτους τόπους» (εκδ. Ροπή). Και συνεχίζει: «Ο μύθος του κοσμικού δέντρου χάνεται στα σκοτεινά και μακρινά πέρατα του χρόνου. Είναι η προσωποποίηση του φυσικού και του ιερού κόσμου. Το δέντρο, μέσω της κάθετης δομής του, ενώνει τρεις κόσμους: τον χθόνιο, τον επίγειο και τον ουράνιο. Οι ρίζες του κοσμικού δέντρου χάνονται στα έγκατα της γης. Ο κορμός του στέκει πάνω στη γη και καρποί παράγονται από τα κλαδιά του. (…) Η κορυφή του επικοινωνεί με τον ουρανό. Ενίοτε φθάνει σε αυτόν και εισέρχεται εντός του. Το υπερκόσμιο δέντρο διαπερνά τα τρία επίπεδα του κόσμου. Τα μέρη του είναι συνδετικοί κρίκοι των τριών επιπέδων».
Το δέντρο ως αρχέγονο, αρχετυπικό σύμβολο απαντά στους Σουμερίους με το «κισκάνου», που είναι το δέντρο της ζωής στη Μεσοποταμία, ενώ ο Βούδας λαμβάνει τη φώτιση κάτω από μια παλαιά συκιά «που ήταν, ήδη, ιερή στον κόσμο των Ινδών και που ταυτιζόταν με το κοσμικό δέντρο τους». Στη δε αρχαία Ελλάδα, η Πυθία αποκτά μαντικές ικανότητες όταν κοιμάται πάνω σε φύλλα δάφνης, η βελανιδιά είναι το ιερό δέντρο του Δία στη Δωδώνη, η άμπελος επίσης σχετίζεται τόσο με τον Διόνυσο όσο και με τον Χριστό.
Μέσα από αυτό το πρίσμα, η κλιματική κρίση, αυτό που βιώνουμε σήμερα, δεν συνιστά, μεταφορικά μιλώντας, βίαιη αποκοπή του ανθρώπου από το κοσμικό δέντρο, την πηγή της ζωής; Η συνέχεια αύριο.
