Ενα κράτος δεν είναι μόνο το ιστορικό του υπόβαθρο και η θρησκευτική πίστη των πολιτών του. Είναι και η πολιτική του οντότητα, οι επιλογές των κυβερνήσεών του, οι σχέσεις του με τα άλλα κράτη, η θέση του στον διεθνή χάρτη. Η ιδέα πως όποιος μιλάει εναντίον του Ισραήλ εμφορείται αναγκαστικά από αντισημιτισμό είναι εκ των πραγμάτων παράλογη. Μια υπεραπλούστευση, που περιστέλλει την ελευθερία της έκφρασης, ενώ παράλληλα υποτιμά το Ισραήλ, λες και πρόκειται για αδύναμο και εύθικτο παιδάκι. Οποιος θέλει να μιλήσει για το Ισραήλ, έχει το δικαίωμα να το κάνει, χωρίς να χρεωθεί το κρίμα της προκατάληψης των άλλων. Τη στιγμή που εκτυλίσσεται ένας αιματηρός πόλεμος μεταξύ του Ισραήλ και της Παλαιστίνης, το θέμα συζήτησης είναι ο πόλεμος, όχι τα στερεότυπα που βαραίνουν τους συμμετέχοντες. Η κριτική, λοιπόν, κατά των πολιτικών του Ισραήλ δεν είναι φαινόμενο αντισημιτισμού από μόνη της, όπως δεν είναι ισλαμοφοβική η κατακεραύνωση της Χαμάς.
Δεοντολογία και τακτ
Η δυσαρέσκεια που προκάλεσε η συμμετοχή της πρεσβείας του Ισραήλ στη Διεθνή Εκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης θα μπορούσε να δικαιολογηθεί ως πολιτική δυσαρέσκεια, με το σκεπτικό ότι αφορά γεγονότα, όχι ρατσιστικές προδιαθέσεις. Η πρεσβεία του κράτους δεν είναι ασύνδετη με το κράτος και η δυσαρέσκεια δεν είναι άσχετη με την πολεμική συγκυρία. Επομένως, είναι δυνατόν να υποτεθεί καλόπιστα ότι, ορμώμενοι από τη «θεσμική» περιφρόνηση που η Ελλάδα επεφύλαξε στη Ρωσία μετά την εισβολή της στην Ουκρανία, κάποιοι εύλογα αξιώνουν αντίστοιχη περιφρόνηση της Ελλάδας προς το Ισραήλ για τον επιθετικό πόλεμο που διεξάγει εις βάρος της Παλαιστίνης. Το πλαίσιο διαφέρει, όμως η ηθική ουσία είναι ίδια: Αν διαφωνούμε με την υπέρμετρη και δυσανάλογη βία που ασκεί ένα κράτος εις βάρος ενός άλλου, πρέπει κάπως να το δείξουμε· και αν δεν θέλουμε να το δείξουμε, μπορούμε τουλάχιστον να μην ταΐζουμε την ειρωνεία που θέλει το Ισραήλ από τη μία να βομβαρδίζει με βόμβες και από την άλλη με πολιτιστικές ιδέες.
Δύο μέτρα
Συμφωνούσαν όμως με το μποϊκοτάζ της Ρωσίας όσοι βρέθηκαν στον χώρο της έκθεσης με σημαίες και πανό ή μήπως μιλούσαν για σκοταδισμό, στενομυαλιά και δίωξη του πολιτισμού όταν τα ρωσικά μπαλέτα και οι ορχήστρες έχασαν τη δυνατότητα να περιοδεύουν στην Ευρώπη; Θα πραγματοποιούσαν αντίστοιχη ακυρωτική επιδρομή αν η λογοτεχνική εκδήλωση οργανωνόταν από τη ρωσική πρεσβεία; Φαίνεται απίθανο. Αυτό είναι το πρόβλημα με τον αντισημιτισμό: Οσο εύκολη είναι η επίκλησή του, άλλο τόσο εύκολες είναι η διάψευση και η υποδόρια λειτουργία του. Ο αντισημιτισμός, ως αρχέγονη πηγή ρατσισμού και εχθροπάθειας, υπάρχει ακόμη κι όταν οι συνθήκες τον μεταμφιέζουν λογικοφανώς σε πολιτική διαφωνία. Δεν όρμησαν λοιπόν στην Εκθεση Βιβλίου με αντιπολεμικό ζήλο οι έξαλλοι εκδότες και βιβλιοπώλες· με στοχευμένο μίσος όρμησαν, και η κυβέρνηση Νετανιάχου τούς έδωσε την τέλεια κάλυψη. Οχι ότι θα τους ένοιαζε αν δεν τους την έδινε.
Λυδία λίθος
Ας πούμε όμως ότι η συμμετοχή της πρεσβείας ήταν πράγματι αντιδεοντολογική, δεδομένης της εμπόλεμης περιόδου. Είναι άλλο πράγμα η έκφραση διαφωνίας με το τυπικό σκέλος μιας διοργάνωσης και άλλο η καταστολή της. Οποιος έβρισκε την εκδήλωση προβληματική, μπορούσε απλώς να την καταγγείλει και να μην την παρακολουθήσει. Η επιβολή της θέλησης μιας ομάδας ατόμων, ωστόσο (είναι αδιάφορο το μέγεθός της, ακόμη κι αν εκφράζει την πλειοψηφία), είναι μια πράξη φασιστικής λογικής, που είναι δύσκολο να μην ερμηνευθεί σε συνδυασμό με το αντικείμενό της (τα βιβλία) και να μην παραπέμψει σε αυτό που οι αντισημίτες αρνούνται (την ταυτότητα του αντισημιτισμού τους). Το περιστατικό ήταν δε κραυγαλέο σε βαθμό ανατριχιαστικό: αποφασίζει κάποιος να λογοκρίνει μια εκδήλωση για την εβραϊκή κουλτούρα, και μάλιστα στη Θεσσαλονίκη, και δεν σκέφτεται καθόλου τους ιστορικούς παραλληλισμούς που εμπνέει;
Φανατικοί
Για την Ιστορία, στην ακυρωμένη συζήτηση «Μεταβαλλόμενα τοπία της εβραϊκής λογοτεχνίας», στην οποία, μεταξύ άλλων, θα συμμετείχε o Ισραηλινός κριτικός λογοτεχνίας Οντέντ Βολκστάιν, η ατζέντα δεν ήταν ούτε προκαθορισμένη ούτε προπαγανδιστική. Ο Βολκστάιν δηλώνει κατηγορηματικά αντίθετος με τις πολιτικές της τρέχουσας ισραηλινής κυβέρνησης και αρνείται οποιαδήποτε στράτευση. Παράλληλα, επισημαίνει ότι στην εκδήλωση θα γινόταν λόγος για λογοτεχνία που αντιστρατεύεται το εθνικιστικό αφήγημα Νετανιάχου· για μεταφράσεις παλαιστινιακής λογοτεχνίας στα εβραϊκά· για την αραβική και εβραϊκή γλωσσική σύζευξη. Ολα αυτά δεν ακούγονται ιδιαίτερα φιλοπολεμικά, δεν μοιάζουν και πολύ «ακυρώσιμα». Αν μάλιστα λάβει κανείς υπ’ όψιν ότι ο Ισραηλινός ήταν ανοιχτός ακόμη και στο ενδεχόμενο διαλόγου με τους διαδηλωτές (προφανώς ο άνθρωπος δεν γνωρίζει ότι στην Ελλάδα αυτού του είδους οι διαδηλωτές δεν συζητούν ούτε μεταξύ τους), συμπεραίνει ότι αυτό που ακυρώθηκε την προηγούμενη εβδομάδα δεν ήταν ακριβώς η εκδήλωση, αλλά η προοπτική να φανερωθεί –με αφορμή τη λογοτεχνία– πως ο λαός του Ισραήλ δεν ταυτίζεται με την κυβέρνησή του. Οι φανατικοί δεν συμπαθούν τις αχτίδες αισιοδοξίας: αν δεν είναι φανατικοί, δεν είναι τίποτα.
