Ξεφυλλίζοντας, τις προάλλες, περιοδικό απευθυνόμενο στο διεθνές κοινό είδα μια διαφημιστική καταχώριση για πωλήσεις ακινήτων στην Αττική. Η καταχώριση ήταν στην αγγλική γλώσσα. Το σπίτι σου θα μπορούσε να βρίσκεται εδώ, έλεγε η διαφήμιση, και ήταν λίγο ξιπασμένη, εννοώ από άποψη τιμής. Η παραφουσκωμένη τιμή δεν απευθυνόταν σε Ελληνες. Σε άλλες σελίδες το περιοδικό είχε τα πολιτιστικά που συμβαίνουν στην πόλη αυτόν τον καιρό. Οχι λίγα!
Η αλήθεια είναι πως, όποτε επιστρέφω στην Αθήνα από το χωριό μου ή από το εξωτερικό, ενθουσιάζομαι με την έκταση και την ένταση της πολιτιστικής ζωής. Παράγεται κάθε τόσο κάτι αληθινό, έρχονται «μεγάλα ονόματα» να μας δείξουν πώς γίνεται. Βγαίνουν αμέτρητα καλά βιβλία σε μία χώρα χωρίς καθόλου σοβαρή πολιτική για το βιβλίο και την ελληνική γλώσσα. Αν θες να πας θέατρο, είναι κάπως απίθανο να μη βρεις κάτι του γούστου σου. Διάφοροι φτασμένοι ξένοι καλλιτέχνες περνούν μέρος της ζωής τους εδώ. Υπάρχουν κίνδυνοι γι’ αυτή την πολιτιστική ζωή από τις τιμές στα ακίνητα; Ναι.
Σε ό,τι αφορά τον κοινωνικό μου περίγυρο, ακίνητο στην Αθήνα αγόρασαν τα τελευταία χρόνια μόνον ξένοι που έχω κατά καιρούς γνωρίσει. Αυτοί ζουν έναν έρωτα με την πόλη, όπου μέχρι πρότινος όλα τούς φαίνονταν φθηνά. Αρκετά μέτριοι έως κακοί καλλιτέχνες προερχόμενοι από πιο προνομιακές αφετηρίες έχουν στούντιο όπου μιλάνε σε αμερικανικά αγγλικά για το πώς θα μας μορφώσουν. Χάνουμε, όμως, αληθινούς δημιουργούς που ευχαρίστως θα ζούσαν στην Αθήνα και στρέφονται σε άλλα μέρη λόγω ενοικίων.
Το προφίλ, από την άλλη, του μέσου Ελληνα σε δημιουργικό επάγγελμα είναι αυτό του ανθρώπου που εργάζεται σε δυο και τρεις μεριές, όχι φυσικά για ν’ αγοράσει ακίνητο να στεγάσει το θηριώδες «εγώ» του, αλλά για να μπορέσει να ζήσει στον τόπο του. Δεν τα λέω «γκρινιάζοντας» αυτά, η δυσκολία, η στέρηση και το ξεπέρασμά τους έχουν δώσει σπουδαία έργα στην ανθρωπότητα, περιγράφω, όμως, μία κατάσταση ακραίας ανισότητας σε ό,τι αφορά στην πρόσβαση στη στέγη (που, πρόσφατα, αναδείχθηκε σε «δικαίωμα», αφού καλά καλά η αγορά έχει γίνει ξεχαρβαλωμένος καναπές). Κακά τα ψέματα, αρκετοί Ελληνες κατοικούν σε σπίτια που είναι της τράπεζας πια. Αλλοι, στα πενήντα και τα εξήντα τους μετράνε το δίευρω μετά από πολύχρονη εργασία στον πολιτισμό.
Το παράδειγμα πόλεων όπως το Λονδίνο και το Βερολίνο της δεκαετίας του ’90 πρέπει να μας προβληματίσει. Η άνοδος των ενοικίων οδήγησε τους καλλιτέχνες σε μαζική έξοδο από αυτές τις πόλεις, σε μίζερη υπερεργασία ή μεγάλο στρες. Ταυτόχρονα, όπου εφαρμόζεται μία συγκροτημένη πολιτική στήριξης του πολιτισμού ή κάποιο σχέδιο ενίσχυσης καλλιτεχνικών τάσεων (όπως γίνεται στην Ιρλανδία με τη σπουδαία λογοτεχνία τους ή, μέχρι πρότινος, στο Βερολίνο με τις παραστατικές τέχνες) το δέντρο βγάζει καρπούς.
Το καλλιτεχνικό αποτέλεσμα δεν μπορεί, φυσικά, να είναι δημοκρατικό, αφού τα ταλέντα και οι κλίσεις καθορίζουν το ενδεχόμενο να επιτύχει ή να αποτύχει κανείς. Επίσης, ενέχει ιεραρχία: οι ορχήστρες, οι θίασοι, οι κολεκτίβες θριαμβεύουν μέσα από την πειθαρχία, όχι όταν είναι σκορποχώρι. Η πρόσβαση, όμως, στη δημιουργικότητα μπορεί να γίνει πιο δημοκρατική. Ξεκινώντας από ένα καθόλου καλλιτεχνικό σπίτι, παιδιά γελαδάρηδων και γιδοβοσκών έκαναν θαύματα. Το κόλπο είναι τα χαμηλά ενοίκια.
Η ανεξέλεγκτη ζούγκλα ακινήτων όχι μόνο δυσκολεύει μέχρι εξαντλήσεως τη ζωή αμέτρητων Ελλήνων και Ελληνίδων, αλλά κουβαλάει και τον κίνδυνο μίας καλλιτεχνικής δημιουργίας που θα υπερσυγκεντρωθεί γύρω από τους θεσμούς και τα ιδρύματα, αφού μόνον εκεί θα υπάρχει το κεφάλαιο που θα διοχετεύεται σε περισσότερες μεριές, ενώ, παράλληλα παγιώνονται φραγμοί και διαιρέσεις ανοίκειοι για τους Ελληνες.
Είναι αμέτρητα τα παραδείγματα δημιουργικών ανθρώπων που πήγαν σε κάποια υποβαθμισμένη περιοχή, πήραν ένα ρημάδι και το έφτιαξαν ώστε να γίνει το θέατρο, το στούντιο, ο χώρος που θα στέγαζε τα όνειρά τους. Αυτή η δυνατότητα δεν πρέπει να εκλείψει. Η δημιουργικότητα πάντοτε «άνθιζε» στις αυλές των πιο ετοιμόρροπων σπιτιών, εκεί που το ενοίκιο είναι χαμηλό και τα όνειρα ψηλά. Οταν πάμε κι εμείς επισκέπτες σ’ άλλα μέρη δεν ερωτευόμαστε τον χίπστερ φούρνο ή το Airbnb. Πάμε στη Λισσαβώνα με τον Πεσσόα κατά νου, στο Λονδίνο σκεπτόμενοι τα θρυλικά συγκροτήματα ή το τώρα. Ενθουσιαζόμαστε επειδή είμαστε κάπου με ζωηρή ζωή γύρω μας, όχι σε κάποιον υπερθερμασμένο εφιάλτη πολυτελών κατοικιών με πισίνα.
