Κάποτε, ο μέγας μάστορας της αφήγησης Βλαντιμίρ Ναμπόκοφ είχε πει μια ωραία κουβέντα: «Η πραγματικότητα είναι η μόνη λέξη που θα έπρεπε πάντοτε να γράφεται μέσα σε εισαγωγικά».
Πραγματικότητα. Σήμερα μοιάζει πιο προβληματική από ποτέ. Π.χ., ποιος είναι ο πραγματικός μου εαυτός, αυτός που βγάζω εκεί έξω ή αυτός που προβάλλω στο Ινσταγκραμ; Ποια είναι η αληθινή μου ζωή; Η ψηφιακή ή η σάρκινη;
Ωστόσο, και πολύ πριν από την ψηφιακή επανάσταση, αυτά τα ερωτήματα έβρισκαν τον χώρο τους μέσα μας. Οπως έχει πει ο Αμερικανός συγγραφέας Ντον Ντελίλο, η δολοφονία του Τζον Κένεντι το 1963 είναι η πιο κινηματογραφημένη δολοφονία στην Ιστορία και όμως ακόμα δεν μπορούμε να βγάλουμε άκρη τι συνέβη. Τόσες κάμερες, μα το γεγονός το ίδιο μοιάζει σαν να είναι προϊόν μυθοπλασίας. Αυτό είναι ένα καλό παράδειγμα ως προς το πόσο απατηλή μπορεί να είναι μια εικόνα (για την οποία συχνά λέμε ότι δεν ψεύδεται ποτέ: πράγματι, δεν ψεύδεται – αλλά ποια ακριβώς είναι η αλήθεια που αποτυπώνει;).
Στο βιβλίο του «Αγγελοι & Σκακιστές. Ο Μπόρχες, ο Χάιζενμπεργκ, ο Καντ & η θεμελιώδης φύση της πραγματικότητας (μτφρ. Π. Γεωργίου, εκδ. Πατάκη), όπως δηλώνεται και από το τελευταίο μέρος του υποτίτλου, ο Ουίλιαμ Εγκιντον πιάνει αυτή την πτυχή μέσα από τρεις διαφορετικούς τρόπους σκέψης, αντίληψης και έκφρασης.
Ο Χάιζενμπεργκ είχε σαστίσει όταν συνειδητοποίησε πως η πορεία ενός σωματιδίου «υπάρχει μόνο όταν την παρατηρούμε». Είναι σαν να λέει ένας φυσικός –ένας επιστήμονας!– ότι η πραγματικότητα είναι εκεί μονάχα όταν στρέφουμε το βλέμμα μας πάνω της.
«Είμαστε σαν τον μάγο του Μπόρχες», σχολιάζει ο Εγκιντον. «Οταν παρατηρούμε τον κόσμο δημιουργούμε έναν χάρτη, μια νοερή εικόνα, του κόσμου, ο οποίος χάρτης είναι πανταχού παρών στον χώρο και διαρκής στον χρόνο. Ομως στην επινοημένη εικόνα μας για τον κόσμο ενυπάρχουν σφάλματα, τα οποία ο Καντ ονόμασε αντινομίες. Και όπως θα ήταν λάθος να προσπαθήσουμε να αφαιρέσουμε μια ατέλεια από ένα κατά τα άλλα άψογο πετράδι, θα ήταν λάθος να προσπαθήσουμε να εξαλείψουμε αυτά τα σφάλματα. Διότι τα σφάλματα είναι άρρηκτα συνυφασμένα με την ίδια τη γνώση».
Η σκέψη αυτή προκαλεί τρέλα σε οποιονδήποτε. Γιατί; Διότι αυτό που θέλουμε είναι να είμαστε άνθρωποι χωρίς σφάλματα, χωρίς ρωγμές, χωρίς τρωτά σημεία. Επιμένουμε με ένα άγονο πείσμα να αγνοούμε ότι είμαστε κατά το ήμισυ νεκροί – θνητοί, δηλαδή. Αυτό που θέλουμε είναι να ελέγχουμε τον εαυτό μας, να ελέγχουμε τους άλλους, να ελέγχουμε την πραγματικότητα, να ελέγχουμε τη ζωή.
Control freaks, πώς το λένε. Η αψεγάδιαστη «ζωάρα» στο Ινσταγκραμ. Οι τρεις «ήρωες» του βιβλίου είναι πολύ ενοχλητικοί. Οπως ενοχλητική είναι και η ίδια η πραγματικότητα. Ακριβώς επειδή μας ξεγλιστρά συνεχώς σαν την άμμο μέσα από τα δάχτυλα. Δεν ελέγχεται.
