«Ο Ιμμάνουελ Καντ είχε εμμονή με το έντερό του». Οχι η πιο συνηθισμένη πρόταση που μπορεί κάποιος να διαβάσει σχετικά με τον μεγάλο Γερμανό φιλόσοφο. Ομως, με αυτήν ακριβώς την αποστροφή ξεκινά την αναφορά του σε εκείνον ο Ουίλιαμ Εγκιντον στο «Αγγελοι & σκακιστές. Ο Μπόρχες, ο Χάιζενμπεργκ, ο Καντ & η θεμελιώδης φύση της πραγματικότητας» (μτφρ.: Π. Γεωργίου, εκδ. Πατάκη).
Προχθές πιάσαμε τον Μπόρχες· χθες τον Χάιζενμπεργκ. Ηρθε η σειρά του Καντ. Ο οποίος, το 1776, δεν μπορούσε, λέει, να ενεργηθεί. Αυτό δυσκόλευε τη σκέψη του. Ο Ντε Κουίνσι, στο περίφημο «Οι τελευταίες ημέρες του Ιμμάνουελ Καντ» (μτφρ.: Σ. Βελέντζας, εκδ. Αγρα, 1997) παρουσιάζει την καθημερινή ρουτίνα του Καντ, ο οποίος ήταν τόσο εξοντωτικά ακριβής σε όλα του, που όταν οι περαστικοί τον πετύχαιναν στον δρόμο σταματούσαν για να διορθώσουν τα ρολόγια τους. Ο Καντ ήταν ήδη ένας μετρονόμος της πραγματικότητας προτού γράψει τα μεγάλα του έργα.
Αλλά όσο δεν μπορείς να βάλεις σε σειρά το έντερό σου, πώς να κάνεις φιλοσοφία; Κι ωστόσο, θα το καταφέρει, λίγα χρόνια μετά, το 1781, με την έκδοση της «Κριτικής του καθαρού λόγου», «απόσταγμα κάμποσων δεκαετιών σκέψης για τα όρια της ανθρώπινης γνώσης».
Υποτίθεται ότι το έναυσμα γι’ αυτόν τον καταστατικό τόμο στην ιστορία της φιλοσοφίας το έδωσε ένας άλλος φιλόσοφος, ο Σκωτσέζος Ντέιβιντ Χιουμ, όταν έγραψε πως όλα όσα γνωρίζουμε για τον κόσμο προέρχονται από τις αισθήσεις μας. Αλλά για τον Καντ αυτό θα ήταν η αποθέωση της υποκειμενικότητας. Ο Εγκιντον θυμάται έναν καθηγητή του να του λέει ότι ο Χιουμ «διέπραξε το μέγιστο ατόπημα», διότι «αφύπνισε τον Καντ και έτσι υπέβαλε τις μετέπειτα γενιές στο μαρτύριο να τον διαβάσουν».
Εδώ, τώρα, επιστρέφουμε στη δυσκοιλιότητα του Καντ και στη δικαίωση του Εγκιντον ως αφηγητή: συνδυάζεται με τη «δυσκοιλιότητα» των γραπτών του. Η ειρωνεία όμως είναι ότι ο Καντ ήταν ένθερμος υποστηρικτής τής όσο το δυνατόν ευρύτερης διάδοσης της φιλοσοφίας στους απλούς ανθρώπους.
Αλλά η φιλοσοφία είναι από τη φύση της απαιτητική· τυχόν εκλαϊκεύσεις είναι επικίνδυνες (είναι και αυτές απαιτητικές). Ας πούμε εδώ απλώς ότι ο Καντ πίστεψε πως μπορούσε να ανασκευάσει τις θέσεις του Χιουμ περί της αλήθειας των αισθήσεων: «Ο Καντ συνειδητοποίησε ότι οι αντιλήψεις μας δεν είναι πράγματα του κόσμου, αλλά εκδοχές αυτών των πραγμάτων, νοερά δημιουργήματά μας στον χώρο και στον χρόνο».
Είναι μια ρηξικέλευθη για την εποχή εκείνη πρόταση όσον αφορά τη σχέση ανθρώπου και πραγματικότητας. Είναι σαν να προαναγγέλλει την ψυχανάλυση και το ασυνείδητο, τη σχετικότητα χώρου και χρόνου, τον μεταμοντερνισμό στην τέχνη και στη λογοτεχνία. Αυτά συμβαίνουν όταν κάποτε, επιτέλους, το έντερο λειτουργεί…
