Γιατί στο «Αγγελοι & Σκακι-στές. Ο Μπόρχες, ο Χάιζενμπεργκ, ο Καντ & η θεμελιώδης φύση της πραγματικότητας» (μτφρ. Π. Γεωργίου, εκδ. Πατάκη) ο καθηγητής Ουίλιαμ Εγκιντον τοποθετεί στο τραπέζι της ανατομίας τις τρεις αυτές, τόσο διαφορετικές μεταξύ τους, προσωπικότητες; Εναν ποιητή και συγγραφέα, έναν φυσικό και έναν φιλόσοφο (με τον τελευταίο, μάλιστα, να προηγείται χρονολογικά από τους άλλους δύο κοντά δύο αιώνες); Επειδή και οι τρεις, ο καθένας από το δικό του πόστο, διερεύνησαν τη ρευστή, φευγαλέα φύση της πραγματικότητας.
Για τον ερωτοχτυπημένο –νεαρό ακόμα– Μπόρχες τα λέγαμε χθες (θα τα ξαναπούμε αργότερα). Με τον Βέρνερ Χάιζενμπεργκ είναι μάλλον κάπως πιο περίπλοκα τα πράγματα. Ο Εγκιντον τον «συναντά» στις απαρχές του, όταν ακόμα είναι βοηθός του ογκόλιθου της κβαντοφυσικής, του Δανού Νιλς Μπορ.
Αμφότεροι θα τιμηθούν με το Νομπέλ Φυσικής, αλλά στα 25 του ο Χάιζενμπεργκ δεν έχει κερδίσει ακόμα τίποτα· υπομένει όμως τα «καψώνια» που του κάνει ο Μπορ σε καθημερινή βάση.
Η αντιπαράθεση των δύο ανδρών δεν ήταν απλώς μία ακόμα κοινότοπη κοκορομαχία, αλλά, όπως γράφει ο Εγκιντον, «αφορούσε τη θεμελιώδη φύση της πραγματικότητας. Η κλασική φυσική εκλάμβανε ανέκαθεν ως δεδομένο ότι όλα τα αντικείμενα, ανεξαρτήτως μεγέθους, υπακούν στους ίδιους νόμους της κίνησης. Ομως το 1913 ο Μπορ είχε αποδείξει ότι τα ηλεκτρόνια εντός των ατόμων συμπεριφέρονταν πολύ διαφορετικά απ’ ό,τι τα μακροσκοπικά αντικείμενα, καθώς καταλάμβαναν συγκεκριμένες τροχιές, γύρω από τον πυρήνα, και φαίνονταν να “πηδούν” από τη μία στην άλλη. Αν ανέβω μια σκάλα πηδώντας από σκαλί σε σκαλί, οι πάντες εκλαμβάνουν ως δεδομένο ότι συνεχίζω να υπάρχω κατά τη διάρκεια κάθε άλματος. Ομως τα ηλεκτρόνια, παραδόξως, φαίνονται να μεταπηδούν από τροχιά σε τροχιά χωρίς να έχουν καλύψει την ενδιάμεση απόσταση. Εξάλλου δίνουν την εντύπωση ότι δεν υπήρχαν πριν τη στιγμή της ανίχνευσης, στην οποία και “αποφασίζουν” πού βρίσκονται έως τότε».
Ο Εγκιντον εστιάζει στο ερώτημα γύρω από το τι πραγματικά είναι πραγματικό, επικεντρωμένος στους τρεις αυτούς άνδρες. Θα μπορούσαν, ωστόσο, να είναι και άλλοι: π.χ., ο Φίλιπ Ντικ, ο Φραντς Κάφκα, ο Χάιντεγκερ, ο Παρμενίδης, ο Μπέρκλεϊ – ή επιστήμονες όπως ο Ερβιν Σρέντινγκερ. Μάλιστα, ο τελευταίος είχε καταλήξει σε μια εξίσωση της κβαντομηχανικής, τόσο κομψή που ο Χάιζενμπεργκ έχασε τον ύπνο του. Αρα είχε σκληρούς ανταγωνιστές που και αυτοί ανίχνευαν το πραγματικό στα μυστηριώδη ριζώματά του.
Ολα συνέκλιναν στο εξής παράδοξο: η κβαντική ασυνέχεια συνιστούσε πραγματικότητα. Δεν κοιμάσαι εύκολα μετά μια τέτοια συνειδητοποίηση.
