Τον Σεπτέμβριο του 1922 ο Ιωάννης Μαργαριτόπουλος βρίσκεται στη Χίο, μαζί με χιλιάδες άλλους Ελληνες στρατιώτες. «Τα καταστήματα της Χίου είναι όλα κλειστά», διαβάζουμε στο «Με μια χαρά. Η στρατιωτική θητεία του Ιωάννη Μαργαριτόπουλου, Μικρά Ασία και Ελλάδα 1921-1924» (επιμ. Δημ. Παναγιωτόπουλος – Αλ. Μακρής, εκδ. Ο μωβ σκίουρος). «Οι κάτοικοι κλείνονται μέσα νωρίς και την ημέρα πολύ ολίγοι κυκλοφορούν και αυτοί άνδρες».
Ο Μαργαριτόπουλος εντοπίζει σε ένα περιβόλι τον αδελφό του. «Τον βρήκα ελεεινόν και τρισάθλιον. Γυμνός σχεδόν χωρίς άρβυλλα», σημειώνει. Τον προμηθεύει με ρούχα και τρόφιμα, αλλά στο νησί λείπει το νερό. «Οι Χιώτες επωφελήθησαν της ευκαιρίας και αμέσως εγκαταστάθησαν στους δρόμους με γλυκά Χίου τα οποία πωλούν με νερό. Για να πιης νερό πρέπει να πάρης και γλυκό. Η μοναδική βρύση της πλατείας μόλις έβγαζε λίγο νερό κι εκείνο αλμυρό».
Στο μεταξύ, η πλατεία μετατρέπεται σε «χαρτοπαικτικήν λέσχην». Ελληνες στρατιώτες τζογάρουν «φορτωμένοι όλοι με τουρκικά λεφτά. Για να περάση κανένας μεταξύ αυτών των ομίλων έπρεπε προηγουμένως ν’ ασφαλίση τη ζωή του. Λίγο να ενοχλούσες έναν από αυτούς που χάναν εύρισκες το διάβολο σου. Μαχαιρώματα εις ημερησίαν διάταξιν. Κανείς δε μπορούσε να επιβληθή. (…) Κύριοι της καταστάσεως ολοκλήρου ήσαν οι εγκληματίαι, οι λωποδύται, τα αλάνια».
Λίγες ημέρες μετά, αποβιβάζεται το τελευταίο τμήμα του 5/42 Συντάγματος Ευζώνων. Πάει να επιβληθεί μια κάποια τάξη, αλλά «οι παίζοντες εις την πλατείαν χασισοπόται» αρχίζουν να πυροβολούν προς όλες τις κατευθύνσεις. Τραυματίζονται σοβαρά δύο εύζωνες του συντάγματος του Πλαστήρα και αμέσως ένας αξιωματικός διατάσσει πυρ. «Εφονεύθησαν εις τον τόπο τρεις εκ των χαρτοπαιζόντων και ετραυματήσθησαν 4-5. Από τη στιγμή αυτή έκλεισε και… η λέσχη και επεβλήθη συνάμα και τάξις».
Ειρωνεία: Οι άνδρες αυτοί επέζησαν έπειτα από μήνες –ή και χρόνια– πολέμου, γλίτωσαν από την τουρκική επίθεση για να σκοτωθούν ή να τραυματιστούν τόσο άδοξα, παράλογα, σε ελληνικό έδαφος. Αλλά αυτή ήταν η συνθήκη που επικρατούσε μετά την ήττα: από τη μία, κάτι σαν αδιαφορία απέναντι στο μέγεθος της καταστροφής· από την άλλη, μια ψυχολογία απελπισίας, μηδενισμού.
Είναι ενδιαφέρον το σημείο όπου ο Μαργαριτόπουλος περιγράφει ότι οι στρατιώτες «παίρνουν το μπάνιο τους» στις θάλασσες της Χίου. «Βλέπουμε απέναντι τη Μικρασιατική ακτή απαθώς». Αυτό το «απαθώς» σήμερα διαβάζεται σαν μαχαιριά στην καρδιά.
Ο ερχομός των πρώτων Μικρασιατών αμάχων, με τις διηγήσεις για τις τουρκικές σφαγές, θα τους σοκάρει («φαίνεται βάλαν σφαγή» οι Τούρκοι…), ενώ ένα μοναχικό τουρκικό αεροπλάνο βομβαρδίζει ανενόχλητο «στα πολεμικά μας που ήσαν αγκυροβολημένα έξωθε του λιμανιού της Χίου». Αύριο η συνέχεια.
