«Παρ’ όλην την άτακτο οπισθοχώρησι δε φανταζόμαστε ότι φεύγουμε από τη Μικρασία. Το θεωρούμε αστείο. Ελπίζουμε ότι κάπου θα σταματήσουμε. Αλλά ποιος θα σταματήση. Ποιος θα μείνη ν’ αντισταθή εναντίον των Τούρκων οι οποίοι μας ακολουθούν και οι οποίοι όσο υποχωρούμε τόσο γίνονται και περισσότεροι γιατί προστίθενται και άλλοι;».
Χθες μιλούσαμε για το βιβλίο «Με μια χαρά. Η στρατιωτική θητεία του Ιωάννη Μαργαριτόπουλου, Μικρά Ασία και Ελλάδα 1921-1924», που μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Ο μωβ σκίουρος σε επιμέλεια των ιστορικών Δημήτρη Παναγιωτόπουλου και Αλέξανδρου Μακρή.
Ο Μαργαριτόπουλος, γεννημένος το 1902 και σπουδαγμένος, γλίτωσε τον Σαγγάριο για να στρατευθεί όμως αμέσως μετά και να σταλεί στη Μικρά Ασία τον Σεπτέμβριο του 1921. Δηλαδή, έζησε την απόλυτη παρακμή της Στρατιάς Μικράς Ασίας, όταν αυτή αφέθηκε να «σαπίζει» τον χειμώνα του 1921-22 και ενόσω η κυβέρνηση Γούναρη αναζητούσε (μάταια) διπλωματική λύση. Ο Μαργαριτόπουλος έζησε την τραγωδία του Αυγούστου του 1922 και το οριστικό τέλος της ελληνικής Μικράς Ασίας.
Το παραπάνω απόσπασμα είναι ενδεικτικό των αισθημάτων που δοκίμασαν οι Ελληνες κληρωτοί καθώς υποχωρούσαν. Στο χθεσινό σημείωμα, παραθέσαμε ένα απόσπασμα από τις ακρότητες που διέπραξαν πολλοί Ελληνες στρατιώτες εις βάρος αμάχων Τούρκων. Ο Μαργαριτόπουλος (ο οποίος γράφει τα απομνημονεύματά του αρκετά αργότερα, το 1937-38, αντιγράφοντας από το ημερολόγιο που κράτησε ως στρατιώτης) έχει μια ανάλογη περιγραφή και για όσα συνέβησαν στην πόλη του Σαλιχλί. «Φωτιά, σφάξιμο και ό,τι άλλο να φαντασθή κανείς. Οι τουρκικές οικογένειες ήσαν συγκεντρωμένες όλες μαζύ και σε μερικά σπίτια. Μόλις τον παίρναν χαμπάρι οι φαντάρι φωτιά γύρω στο σπίτι και έπειτα κάμε γούστο πώς ψήνονται τα χανουμάκια. Μάλιστα όταν είδαμε και πολλές γυναίκες στο σταθμό τραυματισμένες τότε… Σε μια ώρα Σαλιχλί δεν υπήρχε. Φλόγες έβλεπε κανείς και τίποτε περισσότερο».
Η φρίκη αυτή ήταν αποτέλεσμα της τακτικής της «καμένης γης» που αφήνει ένας στρατός όταν υποχωρεί, αλλά, κυρίως, της αποκτήνωσης των διαλυμένων στην κυριολεξία σωμάτων στρατού, του Α΄ και του Β΄, στον νότιο τομέα του μετώπου, οπότε συμμορίες πλέον εξαθλιωμένων Ελλήνων στρατιωτών διέπραξαν απερίγραπτα αίσχη προτού φθάσουν στη Σμύρνη – την οποία ανέμενε βέβαια η δική της φρίκη…
Ο Μαργαριτόπουλος θα επιζήσει της Καταστροφής και θα συνεχίσει να υπηρετεί στην Ελλάδα – ωστόσο, η θητεία του, χωρίς βέβαια να έχει τον πολεμικό χαρακτήρα του 1921-22, δεν θα είναι χωρίς απρόοπτα, ένεκα των πολιτικών και κοινωνικών εξελίξεων στην Ελλάδα μετά το 1922.
Αξίζει τον κόπο να σταθούμε από αύριο και σε μερικά τέτοια επεισόδια από τον ήδη ταραγμένο στρατιωτικό του βίο.
