Τη διαρκή υποχώρηση της εμπιστοσύνης στο πολιτικό σύστημα και στους εκπροσώπους του την ξέραμε. Μπορεί να έχει ενταθεί από τη στιγμή που η τραγωδία των Τεμπών επέστρεψε στην επικαιρότητα, αλλά στην πραγματικότητα δεν μας έχει αφήσει καθόλου εδώ και δεκαετίες. Κι αν το μυαλό σας πηγαίνει πολύ λογικά στα χρόνια της οικονομικής κρίσης, οι κοινωνιολόγοι και οι πολιτικοί επιστήμονες έχουν διαφορετική άποψη: το δηλητήριο της μη εμπιστοσύνης αρχίζει και γίνεται υπολογίσιμο μέγεθος στο κοινωνικό σώμα εκεί κάπου στα τέλη της δεκαετίας του ’90, με τη δύση του 20ού αιώνα.
Τόσο πίσω; Ναι, τόσο πίσω. Ο νέος παγκοσμιοποιημένος κόσμος, αυτός που προέκυψε από την κατάρρευση των καθεστώτων της Ανατολικής Ευρώπης, είχε τους πρώτους κερδισμένους του αλλά και τους πρώτους του χαμένους. Συνειδητοποιούμε με καθυστέρηση ότι κάθε θεμελιώδης κραδασμός στο παγκόσμιο σύστημα φέρνει και ευημερία, αλλά και θυμό.
Ο αντισυστημισμός είναι η μία όψη του νομίσματος. Την άλλη τη συναντάμε κάθε μέρα στην καθημερινότητά μας.
Στην Ελλάδα πάντως φαίνεται ότι η κρίση εμπιστοσύνης έχει ξεκινήσει πριν από την οικονομική. Προφανώς εντείνεται τα χρόνια των μνημονίων, αλλά δεν διαβρώνει μόνο τα γρανάζια της πολιτικής σκηνής. Οι ανοιχτές παλάμες των «Αγανακτισμένων» είναι μόνο η μία πλευρά της ιστορίας. Η άλλη είναι όσα μας έδειξαν τα πρώτα δύο ελληνικά «κύματα» της World Values Survey το 2017 και το 2025, πολύ πρόσφατα (διαΝΕΟσις, ΕΚΚΕ, MRB). Εκεί αποτυπώνεται η διάρρηξη του κοινωνικού κεφαλαίου με πιο χαρακτηριστικό το εύρημα για την (μη) εμπιστοσύνη σε ανθρώπους που συναντάμε για πρώτη φορά (9,7%). Αρκεί αυτός ο αριθμός για να κατανοήσουμε λίγο καλύτερα αυτό που ζούμε στις μεγάλες πόλεις και, κυρίως, στην Αθήνα. Η επικράτηση της αντικοινωνικής συμπεριφοράς στο πεζοδρόμιο, στους δρόμους, στους τοίχους συνομιλεί με ένα νέο, περίκλειστο ιδεώδες απόλυτης ιδιώτευσης: εμπιστευόμαστε μόνον όσους θεωρούμε «αίμα» μας, ενώ οι σχετικοί δείκτες εμπιστοσύνης απέναντι στον ευρύτερο κύκλο (άνθρωποι που γνωρίζουμε, γείτονες) βρίσκονται σε υποχώρηση που δεν μοιάζει καθόλου αμελητέα. Τα επίπεδα «ανοχής» μας απέναντι σε αλλοεθνείς και αλλόθρησκους βρίσκονται στην ανησυχητική περιοχή του 23%, μόλις δηλαδή 1 στους 4 συμπολίτες μας εμπιστεύεται αυτούς τους ανθρώπους.
Αυξητική τάση παρουσιάζουν και αρκετές από άλλες πάλαι ποτέ «περιθωριακές» κοινωνικές συμπεριφορές, όπως η μη καταβολή εισιτηρίου στα μέσα μαζικής μεταφοράς (10,6%) ή η διεκδίκηση κρατικών επιδομάτων ακόμη κι αν δεν τα δικαιούμαστε (9,5%). Ενας αλληλοτροφοδοτούμενος κύκλος ανασφάλειας και καχυποψίας έχει εγκατασταθεί πάνω από τα κεφάλια μας και ανάμεσά μας. Ενα 17,7% ονειρεύεται αυταρχικούς ηγέτες στο τιμόνι της χώρας κι ένα 14,5% νοσταλγεί κυβέρνηση στρατιωτικών. Την επόμενη φορά που θα σας κορνάρουν δαιμονισμένα στο πρώτο νανοδευτερόλεπτο που έχει ανάψει ο πράσινος σηματοδότης ή ένα αφιονισμένο μηχανάκι σάς πλαγιοκοπήσει από το πουθενά, θα ξέρετε. Κάτι δεν πάει καλά εδώ.
