Χθες, Μεγάλη Πέμπτη, κουβεντιάζαμε για το χορωδιακό «Herr, unser Herrscher» από τα «Κατά Ιωάννην Πάθη» του Γιόχαν Σεμπάστιαν Μπαχ (την ανατριχιαστική μουσική με την οποία κλείνει ο «Καθρέφτης» του Αντρέι Ταρκόφσκι).
Σήμερα, θα παραμείνουμε στον Μπαχ αλλά στα «Κατά Ματθαίον Πάθη» και στην άρια «Erbarme dich, mein Gott», που ερμηνεύει υψίφωνος ή κόντρα τενόρος και αφορά τη στιγμή της απερίγραπτης θλίψης και ενοχής του Πέτρου, αφού έχει τρεις φορές απαρνηθεί τον Ιησού. (Και αυτή η σύνθεση ακούγεται σε ταινία του Ταρκόφσκι και συγκεκριμένα στο κύκνειο άσμα του, τη «Θυσία».)
Σε αντίθεση με το εισαγωγικό χορωδιακό των «Κατά Ιωάννην», με όλο τον ιερό τρόμο που αποπνέει, η άρια αυτή διακρίνεται για τον κατευνασμό που συχνά φέρνει η βαθύτατη λύπη: κάτι ανάμεσα σε παραίτηση και νοσταλγία για τη ζωή που είχαμε προτού διαπράξουμε κάποιο βαρύ σφάλμα. Σαν να χάθηκε ένας παράδεισος και ούτε καν το αντιληφθήκαμε.
Στο εξαιρετικό μπλογκ του The Listener’s Club (το συστήνουμε με θέρμη σε όσους ενδιαφέρονται), ο βιολονίστας Τίμοθι Τζαντ παραθέτει τα λόγια του Πολωνού ποιητή Ανταμ Ζαγκαγιέβσκι, ο οποίος χαρακτηρίζει την εν λόγω άρια «κέντρο και σύνθεση ολόκληρης της δυτικής μουσικής», ενώ κατά τον μέγα σολίστ του βιολιού Γεχούντι Μενουχίν είναι ό,τι ωραιότερο γράφτηκε ποτέ για το όργανο αυτό. Ο ίδιος ο Τζαντ χρησιμοποιεί δύο λέξεις που αποδίδουν έξοχα τη σφραγίδα που αφήνει στην ανθρώπινη ψυχή το συγκεκριμένο άκουσμα: «aching beauty». Επώδυνη, οδυνηρή ομορφιά.
Τη Μεγάλη Παρασκευή το μεγάλο δράμα της σταύρωσης έχει περάσει. Ο σπαραγμός έχει κοπάσει και έχει δώσει τη θέση του σε ένα πνιγηρό πένθος ενόψει της αποκαθήλωσης και της ταφής του Ιησού. Το βιολί και η φωνή, συνοδεία του εκκλησιαστικού οργάνου και των βιολοντσέλων και των μπάσων που παίζουν πιτσικάτο (οι μουσικοί «τσιμπούν» τις χορδές με τον ρυθμό – γνωστός στους μουσικολογικούς κύκλους ως «σισιλιάνικος») είναι, τρόπον τινά, η αρμονικότερη μουσική υπόκρουση μιας τέτοιας ημέρας – ή και οποιασδήποτε ημέρας, νύχτας, στιγμής, που βρίσκουμε τον εαυτό μας σε μια συνθήκη εσωτερικής πίεσης, ενοχής, μετάνοιας.
Ο μέγας αρχιμουσικός (και ειδήμων στον Μπαχ) Τζον Ελιοτ Γκάρντινερ στο βιβλίο του «Music in the Castle of Heaven. A Portrait of Johann Sebastian Bach» (εκδ. Penguin, 2013) παρατηρεί ότι τη βασική «μελωδία που στοιχειώνει» (haunting melody) τραβάει έως το τέλος της μονάχα το βιολί με τη φωνή να ακολουθεί, να σχολιάζει, να συμπληρώνει κάθε τόσο. Στοιχειό – αυτό είναι. Μια μουσική που σε στοιχειώνει και την ίδια στιγμή σε καθαρίζει εσωτερικά, σε ξεπλένει – «νοικοκυρεύει την ψυχή», όπως θα έλεγαν οι παλαιότεροι.
Καλή Ανάσταση σε όλες και όλους.
