Αγαπώ τη Μεγάλη Εβδομάδα για πολλούς λόγους. Ενας είναι ότι μου δίνει το πρόσχημα σε αυτή την ελάχιστη στήλη να μιλήσω για αγαπημένες μουσικές.
Θα διατρέξουμε, λοιπόν, τη Μεγάλη Εβδομάδα με μεγάλες στιγμές της δυτικής λόγιας μουσικής, έχοντας στο επίκεντρο το στοιχείο του πένθους, της αναγέννησης, της ανάστασης.
Η αρχή γίνεται με την Τρίτη Συμφωνία του Μπετόβεν και το δεύτερο μέρος της, που είναι ένα πένθιμο εμβατήριο (Marcia funebre: Adagio assai).
Η 3η του Μπετόβεν είναι, βέβαια, πασίγνωστη ως Ηρωική (Eroica). Εξίσου γνωστή είναι η ιστορία με την ακύρωση της αφιέρωσης στον Ναπολέοντα: Δουλεμένη το 1802-03, ο Μπετόβεν σκόπευε να την αφιερώσει στον Βοναπάρτη, όταν έμαθε ότι αυτοανακηρύχθηκε αυτοκράτορας. Διαγράφει την αφιέρωση δηλώνοντας: «Δεν είναι λοιπόν παρά ένας άνθρωπος σαν όλους τους άλλους! Τώρα θα καταπατήσει όλα τα ανθρώπινα δικαιώματα και θα αφεθεί στη φιλοδοξία του. Θα ανυψωθεί πάνω απ’ όλους και θα γίνει ένας τύραννος!».
Κυκλοφορούν διάφοροι μύθοι ως προς τον Μπετόβεν. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, στον ιστορικό σύλλογο Gesellschaft der Musikfreunde της Βιέννης βρίσκεται το χειρόγραφο και μπορεί κάποιος να διακρίνει τη διαγραφή του ονόματος του Βοναπάρτη…
Η συμφωνία αφιερώθηκε «στη μνήμη ενός ήρωα» – εξ ου και το πένθιμο εμβατήριο, «η μητέρα όλων των πένθιμων εμβατηρίων από τον Σοπέν έως τον Μάλερ, τον Σάμιουελ Μπάρμπερ και τον Αρβο Περτ», σύμφωνα με τον Νόρμαν Λέμπρεχτ («Why Beethoven. A Phenomenon in 100 pieces», εκδ. Oneworld, 2023). Οπως εύστοχα γράφει και ο Λιούις Λόκγουντ στο «Beethoven’s Symphonies. An Artistic Vision» (εκδ. W. W. Norton Company, 2015), αυτή είναι η πρώτη φορά στην Ιστορία που μια συμφωνία περιέχει πένθιμο εμβατήριο.
(Να προσθέσουμε εμείς εδώ ότι σχεδόν εκατό χρόνια αργότερα, ο Μάλερ θα είχε από ένα σχεδόν σε κάθε μία από τις εννέα συμφωνίες του…)
Αργόσυρτη σύνθεση, είναι Μπετόβεν ώς το κόκαλο: από τη βαρύτητα του ρυθμού μέχρι τις δραματικές εξάρσεις και το ανάλαφρο γύρισμα σε μείζονα κλίμακα (κορύφωση που υποδηλώνει μιαν ανάταση, ένα παράθυρο σε μιαν άλλη ζωή), στην επανάληψη του –ανατριχιαστικού– βασικού θέματος από το όμποε –αγαπημένο ξύλινο πνευστό στον Μπετόβεν–, το πολύ αργό αυτό μέρος στέκεται σχεδόν σαν μια παραφωνία συγκριτικά με τα άλλα τρία καταιγιστικά μέρη της συμφωνίας.
Παραφωνία; Οχι. Με αυτό το κοσμογονικό έργο ο Μπετόβεν έδειξε για πρώτη, ίσως φορά, πώς (και) η μουσική μπορεί να αναδείξει την αντίφαση ως θεμελιώδες στοιχείο της ανθρώπινης ύπαρξης, της Ιστορίας, της φύσης της ίδιας.
Στο πένθιμο εμβατήριο της Ηρωικής, ο θάνατος πρυτανεύει, ναι. Αλλά δεν είναι ποτέ μόνος: μαζί του, πλάι πλάι, βρίσκεται ο αέναος σφυγμός της ζωής που τον περιέχει. Ο Μπετόβεν λάτρευε τις καταιγίδες.
