Κλείνοντας αυτή τη μικρή περιήγηση στην ιστορία της τρομοκρατίας, βασιζόμενη στο πολύ καλό βιβλίο Τρομοκρατία: Μια Παγκόσμια Ιστορία του Ρ. Ντ. Λω, βρίσκω λίγες αράδες για τον Φιόντορ Ντοστογιέφσκι που αξίζει να σας τις πω. Αλλωστε κοντεύει Πάσχα και, αν δεν διαβάσει κανείς Παπαδιαμάντη, σίγουρα μπορεί να επιστρέψει στον Ντοστογιέφσκι, γιατί τι άλλο πιο ταιριαστό μπορεί να κάνει τη Μεγάλη Εβδομάδα;
Το 1866 έγινε κάτι συνταρακτικό, σύμφωνα με τον Λω. Λόγω ενός υπερατλαντικού, υποθαλάσσιου καλωδίου τηλεγράφων ο κόσμος διασυνδέθηκε. Οι εφημερίδες μετέδιδαν πλήθος εξελίξεων. Απεύθυνονταν σ’ ένα ευρύ κοινό, αφού περισσότεροι άνθρωποι μπορούσαν να διαβάσουν γράμματα. Παράλληλα, η βιωσιμότητά τους εξαρτιόταν απ’ το αν θα τους έριχνες μια ματιά, όπως και σήμερα, άρα έπρεπε να σου δώσουν κάτι ζουμερό. Η γραμμή μεταξύ ζουμερού και λιγδερού είναι λεπτή. Υπήρχαν, λοιπόν, φυλλάδες, ταμπλόιτ, ματωμένες στήλες που παρέδιδαν στο κοινό τους τις πιο σιχαμένες λεπτομέρειες του πιο στυγερού εγκλήματος προκειμένου να πουλήσουν περισσότερο.
Ετσι «κάλυπταν την τρομοκρατική βία με ρεπορτάζ ακόμα πιο πλούσια σε φρικιαστικές λεπτομέρειες», λέει ο Λω. Το κατατρομοκρατημένο κοινό κατανάλωνε τις ειδήσεις και του σηκωνόταν η τρίχα. Οι τρομοκράτες είχαν τρόπο να αγγίξουν μεγάλα πλήθη με τα ιδεώδη και τις αφηγήσεις τους, να προκαλέσουν ταραχή, ξεσηκωμό ή νάρκωση. Οι εφημερίδες ξεπουλούσαν. Η λεγόμενη «υπόθεση Νετσάγιεφ» συνάρπαζε τη Ρωσία. Ο Νετσάγιεφ σκοπούσε στην ανατροπή του ανελεύθερου συστήματος που ρουφούσε το αίμα του ρωσικού λαού. Είχε τυπώσει και τη σχετική μπροσούρα όπου ξεδίπλωνε τον προβληματισμό του. Κανένα ηθικό καθήκον δεν έχει ο άνθρωπος απέναντι στο ανήθικο κράτος. Μόνο καθήκον η επανάσταση, που ή θα είναι ολοκληρωτική ή δεν θα υπάρξει. Η αιματοχυσία δεν ήταν ασυμβίβαστη μ’ αυτό το ολόψυχο δόσιμο στον σκοπό.
Ο Νετσάγιεφ, αφού πέρασε χρόνο πλάι στον κολοσσό της αναρχικής σκέψης Μπακούνιν, αφού περιφέρθηκε από τη μία μη βίαιη ριζοσπαστική οργάνωση στην άλλη, δημιούργησε επαναστατικό πυρήνα, τη Λαϊκή Εκδίκηση (βλ. σελ. 101, Λω). Στόχος; Η κατάλυση του αποπνικτικού τσαρισμού κι η απελευθέρωση του λαού από τη φτώχεια. Η ομάδα ήταν μικρή. Εκεί μέσα υπήρχε και κάποιος σύντροφος που δεν συμμορφωνόταν. Ο Νετσάγιεφ τον ενοχοποίησε, τον χαρακτήρισε απείθαρχο και, να μην σας τα πολυλογώ, τον άνθρωπο τον καθάρισαν. Η ιστορία σάς είναι γνωστή από το μεγάλο αριστούργημα του Ντοστογιέφσκι «Οι Δαιμονισμένοι» (1872)!
«Οι Δαιμονισμένοι», κατ’ αρχάς, διαβάζονται νεράκι στην ελληνική, γιατί ευτύχησαν μεταφραστικά στα χέρια της σπουδαίας Ελένης Μπακοπούλου. Η πηγή έμπνευσης για ορισμένους χαρακτήρες του βιβλίου ήταν ο αναβρασμός στη νεολαία και στους φοιτητές της Ρωσίας. Τα ταραχοποιά αυτά στοιχεία, μέσα από συνωμοτικούς κύκλους και ριζοσπαστικές ομάδες ανατροπής, θα έκαναν «ό,τι χρειάζεται», για να ’ρθει φως. Ο λαός στέναζε. «Οι Δαιμονισμένοι» έχουν πολλούς χαρακτήρες και δεν έχει κανένα νόημα να τους συνοψίσω. Καθώς θα διαβάζετε προσέξτε το εξής: μια κεντρική και ιδιαιτέρως απεχθής φιγούρα είναι ο Πιοτρ Βερχοβένσκι, ένα διψασμένο σκυλί που αποζητά εξουσία και μοιάζει με τα πρόσωπα της «υπόθεσης Νετσάγιεφ».
Ολη μέρα ο Βερχοβένσκι συνωμοτεί και δολοπλοκεί. Διακηρυγμένος στόχος: η επανάσταση. Φυσικά ο Πιοτρ Βερχοβένσκι δεν είναι ο πιο σιχαμένος χαρακτήρας του έργου, αφού παρελαύνουν ξιπασμένοι πότες, αποτυχημένοι διανοούμενοι και ένας περιθωριακός τύπος που βιάζει ένα παιδί. Το κακό και το καλό παλεύουν. Ο συγγραφέας μας ψηλαφεί ό,τι έχει μέσα η ανθρώπινη ψυχή. Αλλά ας κρατήσουμε αυτό: όταν έγραφε τους «Δαιμονισμένους» ο Ντοστογιέφσκι βρισκόταν σε μία βαθύτατα συντηρητική στιγμή της ζωής του.
Εχοντας αποκηρύξει τον ριζοσπαστισμό που είχε στα νιάτα του, ο Ντοστογιέφσκι των «Δαιμονισμένων» βλέπει ειρωνικά όλους αυτούς τους νεολαίους που απεργάζονται την «ανατροπή». Και η μετάφραση στα ελληνικά είναι τόσο καλή, που μπορείς επιτέλους να συλλάβεις την ειρωνεία και να δεις ότι ο Ντοστογιέφσκι είναι και αστείος! «Για τον Ντοστογιέφσκι η επαναστατική τρομοκρατία ήταν υποπροϊόν της εκκοσμίκευσης», σύμφωνα με τον Λω. Το βαθύ θρησκευτικό συναίσθημα, η ευλάβεια, έχει καταλάβει τον συγγραφέα των «Δαιμονισμένων». Η αλλαγή καθεστώτος τού φαίνεται κατρακύλα, έκπτωση, αταξία. Οι συνωμότες μικροί, χαμερπείς τύποι, φορείς χάους, αποχαλίνωσης και ιδιοτέλειας.
Δεν χρειάζεται ως αναγνώστες του Φιόντορ να πάρουμε ακριβώς θέση απέναντι σε όλ’ αυτά τα απείρως περίπλοκα πράγματα. Νομίζω μόνον οι ανόητοι διαβάζουν το μεγάλο μυθιστόρημα σαν διακήρυξη ή επιχείρημα. Δεν έχει σημασία τι πιστεύει κανείς για τον τρόμο ως πολιτικό εργαλείο στη Ρωσία από τον 19ο έως τον 21ο αιώνα, ούτε πώς βλέπει τους επαναστάτες τύπου Πιοτρ Βερχοβένσκι. Είναι τόσο ακαταμάχητα πειστικό το σύμπαν που πλέκει ο Ντοστογιέφσκι, ώστε τοποθετείται κανείς απέναντι σε όλ’ αυτά όπως τοποθετείται απέναντι στ’ αληθινά γεγονότα της ζωής, όπως σκέπτεται για άτομα, συναισθήματα κι ιδέες που ξέρει. Η προσωπική σχέση του καθενός με το έργο είναι μια διαρκής ροή, όπως όλα τα ζωντανά πράγματα αλλάζει.
