Οι τρομοκρατικές ενέργειες είναι αισχρά υπερθεαματικές. Άνθρωποι εκτοξεύονται, πύργοι γίνονται θρύψαλα κλπ. Το θέαμα έχει ανυπολόγιστες επιπτώσεις σ’ ένα αόριστο πλήθος ατόμων. Πώς δικαιολογείται μία πολιτική δολοφονία; Ποιοι λόγοι μπορεί να προτάσσονται ώστε να εξολοθρευθεί κάποιος; Ψαχουλεύοντας το νήμα που οδηγεί στη σύγχρονη τρομοκρατία φτάσαμε ήδη χτες στις τυραννοκτονίες της Αρχαιότητας μέσω του πολύ καλού βιβλίου Τρομοκρατία: Μια Παγκόσμια Ιστορία (Ντ. Λω, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης).
Ο Λω παραθέτει ένα πλέγμα σκέψεων γύρω από την εξολόθρευση του κακού ηγεμόνα. Ένας ουμανιστής λόγιος, ο Τόμας Μορ, δικαιολογούσε τη δολοφονία ως ηθικότερη εναλλακτική. Προτιμότερη από τον πόλεμο, η στοχευμένη δολοφονία ενός δυνάστη, η τυραννοκτονία, είναι αποτελεσματικότερη, κοστίζει λιγότερες ζωές και ο ίδιος ο ηγεμόνας που είναι υπόλογος για κακές πολιτικές θα «βγει από τη μέση» αναλαμβάνοντας προσωπική ευθύνη. Στα μέσα του 16ου αιώνα ανώνυμος Ιταλός κυκλοφόρησε βιβλίο με τον «ανοικονόμητο τίτλο» Περί του Δικαιώματος Των Πριγκίπων Να Σφίγγουν Τον Κλοιό Γύρω Από Τη Ζωή Των Συμμάχων Των Εχθρών Τους. Στο έργο αυτό δικαιολογείται η χρήση του τρόμου και της βίας από την πλευρά του «σπουδαίου ηγεμόνα», ο οποίος πράττει νόμιμα όταν «σφίγγει τον κλοιό».
Ο Μακιαβέλι, ως προνεωτερικός ωφελιμιστής, έβρισκε την τυραννοκτονία «πράξη ατελέσφορη». Δεν αποκλείεται, λέει ο Λω, να υπερασπιζόταν τους τυράννους, εάν αύξαναν την αποτελεσματικότητα και την κοινωνική συνοχή. Άλλωστε η τυραννοκτονία θα μπορούσε να φέρει χάος και τελικά περισσότερη καταπίεση. Μία καινοτομία που εισάγει ο Μακιαβέλι είναι η επιστήμη του τρόμου. «Ένας αποτελεσματικός ηγέτης μπορεί να εκτιμά πόση δόση δημόσιας βίας χρειάζεται σε κάθε περίσταση ώστε να επιτυγχάνεται το βέλτιστο δυνατό αποτέλεσμα». Αυτές οι υπολογιστικές σκέψεις, μία στάθμιση κόστους/οφέλους με σύγχρονους όρους, προκειμένου να προσδιοριστεί πόση βία θα ενσταλλάξει τον απαιτούμενο βαθμό φόβου στους υπηκόους, τον οδήγησαν να βλέπει άγρια θεάματα ως θεατρικές συλλήψεις υψηλής αποτελεσματικότητας.
Ο Μακιαβέλι καταλάβαινε ότι τα αισχρά θεάματα βίας έχουν αυξημένη αποτρεπτική ισχύ. Αντιλαμβανόταν-σ’ έναν κόσμο χωρίς μέσα ενημέρωσης και κοινωνικά δίκτυα- ότι η έκθεση στη βία μουδιάζει και τελικά αδρανοποιεί. Είναι μέσο κατευνασμού του λαού. Έτσι, αναφέρεται σ’ ένα περιστατικό όπου ο Καίσαρας Βοργίας όχι απλώς διέταξε να σκοτώσουν έναν σκληρό τύπο, αλλά εξέθεσε και το σώμα του σε πλατεία, κομμένο στα δύο, πάνω σε πάσσαλο, με ματωμένο μαχαίρι στο πλευρό. «Η αγριότητα του θεάματος κατεύνασε και σάστισε τον λαό», λέει ο Μακιαβέλι και ο Λω συνεχίζει: «το να χρησιμοποιεί ένας ηγέτης ένα φριχτό θέαμα για να επηρεάσει του υπηκόους του δεν είναι σπάνιο στη μακρά ιστορική διάρκεια» […], όμως ο Μακιαβέλι τα βλέπει όλα αυτά «σαν παραδείγματα αποτελεσματικής διακυβέρνησης και ως θεατρική σύλληψη». Αντιλαμβανόταν, λοιπόν, πράγματα σχετικά με τη σκηνοθεσία μίας δημόσιας στιγμής μαζικής φρίκης!
Πώς φτάνουμε απ’ όλες τις παραπάνω σκέψεις στη μοντέρνα τρομοκρατία; Η προνεωτερική τυραννοκτονία και η μοντέρνα τρομοκρατία διαφέρουν «ως προς τη φύση και το εύρος των στόχων» καθώς και τη «λογική που διέπει την επιστράτευση της βίας». Στις τυραννοκτονίες που εξετάσαμε χτες και σήμερα φονεύεται ο μεμονωμένος βασιλιάς. Ο στόχος είναι να «βγει από τη μέση» κάποιο συγκεκριμένο πρόσωπο. Οι μοντέρνοι τρομοκράτες στοχοποιούν «ευρύτερους πλυθησμούς»!.
Αφού στοχεύουν στη δημιουργία νέου κόσμου, ολόκληροι πληθυσμοί πρέπει να εξολοθρευθούν ή τουλάχιστον να τρομοκρατηθούν. Η εσχατολογική ρητορική είναι συνηθισμένη δικαιολόγηση των τρομοκρατών. Η πολιτική βία «νομιμοποιείται» προκειμένου να επιτευχθούν σκοποί κάθαρσης, θρησκευτικής εξομάλυνσης, προάσπισης της δημοκρατίας, ανατροπής ενός πολιτικοοικονομικού κατεστημένου κλπ. Οι παράπλευρες απώλειες γίνονται έτσι εύλογο τίμημα ενόψει της εγκαθίδρυσης μιας νέας τάξης.
Η μετάβαση αυτή χρειάστηκε αιώνες. Ήταν «αποτέλεσμα του γεγονότος ότι η ίδια η βάση της πολιτικής νομιμοποίησης επαναπροσδιορίστηκε ριζικά τον 17ο, 18ο και 19ο αιώνα», βλ. Γαλλική Επανάσταση. Οι επαναστάτες θα αναδημιουργούσαν τον κόσμο. Για μια τέτοια ριζική μεταβολή δεν αρκούσε να πέσουν ένα δύο κεφάλια. Η μοντέρνα τρομοκρατία μοιάζει με την τυραννοκτονία υπό την έννοια ότι δολοφονεί και επικαλείται λόγους προς αυτό. Είναι, όμως, τρόμος και βία άλλης κλίμακας (άλλωστε έχουν αλλάξει τα όπλα, οι μηχανισμοί πρόκλησης χάους κλπ.). Σαν σπλάτερ ταινία, μάλλον, παρά σαν τελετουργική, θεατρική εκτέλεση.
