Προς το τέλος του βιβλίου του «Ο βομβιστής κι ο στρατηγός. Ιστορώντας την κβαντική επανάσταση 1900-2025» (εκδ. ΠΕΚ, 2025), ο φυσικός και συγγραφέας Στέφανος Τραχανάς αφιερώνει αρκετές σελίδες σε ένα είδος απολογισμού περί της κβαντοφυσικής. Στέκομαι ιδιαίτερα στην υποενότητα «Και η αδιανόητη ερώτηση: γιατί να υπάρχει το “μεγάλο σπίτι της ζωής”; Γιατί να υπάρχει το σύμπαν;».
Αποτελεί κοινό τόπο ο ισχυρισμός ότι πολλές έννοιες της Φυσικής παρεισφρέουν στη σφαίρα της φιλοσοφίας και ειδικά της φιλοσοφίας της ύπαρξης. Δεν θα μπορούσε να γίνει διαφορετικά με την κβαντική θεωρία. Βεβαίως, πολλοί φυσικοί αποστρέφονται τις φιλοσοφικές προεκτάσεις της επιστήμης τους ακριβώς επειδή η επιστήμη, ακόμη και σε θεωρητικό επίπεδο, μιλάει επί του συγκεκριμένου και αποφεύγει τη σπέκουλα, τη θεωρητικολογία. Ο νομπελίστας Ρίτσαρντ Φάινμαν, για παράδειγμα, απαξίωνε τις λεγόμενες «ανθρωπιστικές σπουδές», μολονότι ο ίδιος είχε κάτι αναγεννησιακό στον τρόπο που αντιλαμβανόταν τον κόσμο.
Οταν πάντως ο Στ. Τραχανάς γράφει «το πριν από το σύμπαν δεν είναι σύμπαν και η ύπαρξη του σύμπαντος αποτελεί ιδρυτική προϋπόθεση της φυσικής», είναι δύσκολο να μην παρασυρθείς (αν έχεις και την πετριά, βεβαίως) σε μονοπάτια πιο στοχαστικά. Τι σημαίνει «το πριν από το σύμπαν δεν είναι σύμπαν», για παράδειγμα;
Σε ό,τι αφορά την κβαντοφυσική ειδικότερα, ο Στ. Τραχανάς μιλάει γι’ αυτή σαν να είναι το «φάντασμα της όπερας» (που είναι και τίτλος παλαιότερου βιβλίου του): όπως στα υπόγεια της Οπερας του Παρισιού κρύβεται ένας φρικτά παραμορφωμένος αλλά ιδιοφυής συνθέτης, έτσι και στα έγκατα της ύλης βρίσκεται εγκατεστημένο το φάντασμα της φύσης. Στο δικό μας θέατρο του μακρόκοσμου μοιάζει να ηγεμονεύει η κλασική φυσική ή αλλιώς όσα μας υπαγορεύει η καθημερινή μας εμπειρία και η κοινή ανθρώπινη λογική· στα παρασκήνια όμως ή στα υπόγεια, στον μικρόκοσμο δηλαδή, κρύβεται κάτι εξωφρενικό, τερατώδες, τις δημιουργίες του οποίου όμως απολαμβάνουμε στον δικό μας κόσμο. «Το πρόσωπό του αρνούμαστε να το αντικρίσουμε· το αποστρεφόμαστε». (Η πρόταση αυτή έχει κάτι βιβλικό: ποιος μπορεί να αντικρίσει το πρόσωπο του Θεού;).
Κεφαλαιώδες ερώτημα που θέτει ο Στ. Τραχανάς: «Πώς είναι δυνατόν ένας τόσο προβλέψιμος κόσμος να διέπεται από μια θεωρία που έχει τις πιθανότητες στα θεμέλιά της;». Κι όμως είναι. Και έχει και συνέχεια: «Ζούμε σε έναν τόσο προβλέψιμο κόσμο, όχι “παρά την κβαντομηχανική” –και τη θεμελιώδη πιθανοκρατία της–, αλλά ΧΑΡΗ ΣΕ ΑΥΤΗΝ! Είναι πραγματικά τρελό!».
Η φύση (ή ο Θεός, αν προτιμάτε), είναι ο κορυφαίος, ο απόλυτος συγγραφέας επιστημονικής φαντασίας. Ή, όπως γράφει ο Στ. Τραχανάς (παραπέμποντας στον γνωστό στίχο του Οδυσσέα Ελύτη από το «Αξιον Εστί», που όμως στο δίπολο μακρόκοσμου – μικρόκοσμου ταιριάζει άψογα): «Αυτός ο κόσμος –ο μικρός, ο μέγας!– είναι τόσο αξιοθαύμαστος γιατί είναι ένας κβαντικός κόσμος»…
